دمپایی ممنوع، فقر مجاز است؟
گزارشی از تراژدی آموزشی در سیستان و بلوچستان/ کودکان بی کیف، قربانیان مدرسه بی رحم!
عکس تزئینی است
در آغاز سال تحصیلی جدید، تصمیمی اداری در یکی از محرومترین نقاط مرزی ایران، پرده از بحران عمیق فقر آموزشی در سیستان و بلوچستان برداشت؛ ماجرا از مدرسه ابتدایی ابوبکر صدیق در شهر پیشین آغاز شد؛ جایی که مدیر مدرسه، الزام به حضور دانشآموزان با کیف و کفش مناسب را اعلام کرد و تعدادی از دانش آموزان را عملا از تحصیل بازداشت!
به گزارش میار، این تصمیم، که ظاهراً با نیت حفظ «ظاهر مناسب» مدرسه گرفته شده بود، بلافاصله منجر به بازگرداندن تعدادی از دانشآموزان فقیر به خانه در روز اول مدرسه شد. این حادثه، در بستر آمارهای نگرانکننده از فقر، بیکاری و ترک تحصیل در استان، فراتر از یک رویداد محلی است و به نمادی از چالشهای ساختاری نظام آموزشی در مناطق محروم تبدیل شده است.
جزئیات واقعه بر اساس گزارش رکنا
ماجرا در روز اول سال تحصیلی، در مدرسهای در شهر پیشین، نقطه صفر مرزی، رخ داد. بر اساس گزارشهای منتشر شده و مصاحبه با فعالان محلی، مدیر مدرسه بر حضور دانشآموزان با کیف و کفش تأکید کرد.
خسرو حامدی، فعال اجتماعی در استان سیستان و بلوچستان، در گفتوگو با رکنا، شرایط را تشریح کرده است:
بسیاری از خانوادهها در شهر پیشین حتی قادر به خرید کفش برای فرزندان خود نیستند و برخی دانشآموزان با دمپایی در کلاس حاضر میشوند. با این حال، مدرسه اعلام کرد که دانشآموزان حتماً باید با کیف و کفش بیایند.
این الزام به بازگرداندن دانشآموزانی انجامید که توانایی تهیه این اقلام پایهای را نداشتند. هرچند پس از پیگیریهای فعالان اجتماعی مانند حامدی، موضع مدرسه تعدیل شد و دانشآموزان اجازه حضور یافتند اما این محرومیت موقت، آسیب جدی به احساس امنیت و انگیزه تحصیلی کودکان وارد کرد. این رویداد، تنش بین سیاستهای آموزشی صرفاً اداری و واقعیتهای اقتصادی دردناک خانوادهها را عیان میکند.
استان محروم
سیستان و بلوچستان نه تنها محرومترین استان ایران است، بلکه با چالشهای اقتصادی عمیقی روبرو است که مستقیماً بر حوزه آموزش تأثیر میگذارد:
- فقر شدید: بر اساس گزارش رسانهها، این استان فقیرترین استان ایران است و حدود ۳۰ درصد خانوارها در محرومیت شدید زندگی میکنند، بالاترین نرخ در کشور.
- بیکاری بالا: نرخ بیکاری کلی استان حدود ۱۲.۴ درصد است (بالاتر از میانگین کشوری ۸.۱ درصد) و نرخ بیکاری جوانان (۱۵-۲۴ سال) به ۳۰.۶ درصد میرسد.
- نرخ پایین سواد و ثبتنام: استان دارای پایینترین نرخ سواد (۷۶ درصد کلی) و ثبتنام تحصیلی است. نرخ ترک تحصیل آن نیز با حدود ۳۰ درصد، بالاترین در کشور محسوب میشود.
- مشکلات مسکن و زیرساخت: نزدیک به ۴۰ درصد روستاها فاقد تأسیسات و بیش از ۳۰ درصد خانوارها فاقد استانداردهای مسکن پایهای هستند.
این شرایط اقتصادی، تهیه لوازم تحصیلی پایهای مانند کیف و کفش را به یک اولویت ثانویه تبدیل کرده و میلیونها کودک کمدرآمد در سراسر کشور (طبق برآوردها تا ۵ میلیون نفر) را در خطر محرومیت آموزشی قرار داده است. در این استان، فقر بالا، ترک تحصیل برای حمایت از خانواده و حتی ازدواج زودرس را به شدت تشدید میکند.
پیامدها و خواستههای فعالان اجتماعی
حادثه پیشین یک پرسش اساسی را مطرح میکند: چگونه میتوان از اجرای سیاستهای خشک اداری که کودکان را از حق آموزش محروم میکند، جلوگیری کرد؟
- آسیبهای روانی و اجتماعی: محرومیت از کلاس، حتی برای چند ساعت، میتواند حس ناامنی و بیانگیزگی را در کودکان افزایش دهد و خانوادهها را تحت فشار مالی و روانی بیشتری قرار دهد.
- تشدید نابرابری: اعمال الزامات ظاهری بدون توجه به وضع مالی، نابرابری آموزشی را در یکی از حساسترین مراحل رشد کودک تقویت میکند.
پیشنهادهای فعالان و کارشناسان برای پیشگیری از تکرار چنین حوادثی شامل موارد زیر است:
- ارزیابی اقتصادی پیش از الزام: مدارس باید پیش از اعمال الزامات ظاهری، وضعیت معیشتی خانوادهها را ارزیابی کنند.
- تأسیس صندوقهای حمایتی: ایجاد صندوقهای حمایتی محلی در مدارس با همکاری خیرین و نهادهای منطقهای برای تأمین لوازمالتحریر، کیف و کفش.
- گسترش برنامههای دولتی: دولت باید برنامههای حمایتی مالی و اجتماعی خود را در مناطق محروم گسترش دهد تا هزینههای پنهان آموزش، کودکان را به ترک تحصیل وادار نکند.
مجموعه تلاشهای سازمانهای خیریه نیز، مانند بنیاد کودک ایران و مادران علیه فقر، نشان میدهد که راهحلهای مردمی و مدنی برای کاهش شکاف آموزشی وجود دارد. واقعه مدرسه ابوبکر صدیق باید به عنوان یک زنگ خطر برای آموزش و پرورش کشور عمل کند تا سیاستهای خود را در راستای عدالت آموزشی در محرومترین نقاط تنظیم نماید.
عمق فاجعه آموزشی
همانطور که واقعه مدرسه ابوبکر صدیق نشان داد، چالشهای آموزشی در سیستان و بلوچستان ریشه در فقر عمیق و ساختاری دارد. آمار و ارقام موجود، عمق این بحران را به وضوح نشان میدهند:
💔 آمار تکاندهنده ترک تحصیل و بازماندگی از تحصیل
سیستان و بلوچستان نه تنها جوانترین استان کشور است، بلکه با بالاترین نرخ بازماندگی و ترک تحصیل نیز مواجه است. عواملی چون فقر اقتصادی، مسائل فرهنگی و کمبود زیرساختها، دانشآموزان را مجبور به ترک تحصیل میکند.
- آمار کلی: در طول ۱۲ سال اخیر، بیش از ۸۰ هزار دانشآموز در این استان ترک تحصیل کردهاند، که رقمی بسیار تکاندهنده است.
- بازماندگان از تحصیل: آمار رسمی نشان میدهد که حدود ۶۰ تا ۷۰ هزار کودک در سنین ۶ تا ۱۵ سال از تحصیل باز میمانند یا ترک تحصیل میکنند. (توجه: این آمار رسمی اغلب شامل کودکان فاقد شناسنامه نیست که تعدادشان قابل توجه است).
- مقطع ابتدایی: بیش از ۴۲ هزار و ۸۴۵ دانشآموز در مقطع ابتدایی بازمانده از تحصیل هستند.
- مقطع متوسطه اول: حدود ۳۷ هزار و ۹۵۸ نفر در این مقطع از تحصیل بازماندهاند.
- ترک تحصیل دختران: گزارشها حاکی از آن است که نیمی از دختران سیستان و بلوچستان به دلایلی چون فقر، تعصبات خانوادگی و ازدواج زودهنگام، تحصیل را ترک میکنند.
- دلایل اصلی: فقر اقتصادی (که کودکان را به مشاغل کاذب مانند سوختبری سوق میدهد)، کمبود فضاهای آموزشی استاندارد، هزینه بالای سرویس مدارس (که میتواند به میلیونها تومان برسد) و مسئله کودکان بیشناسنامه، از جمله عوامل اصلی هستند.
نکته: برخی منابع، نرخ ترک تحصیل در سیستان و بلوچستان را حدود ۳۰ درصد اعلام کردهاند که این وضعیت را بسیار هشدارآمیز میکند و نشان میدهد که حق آموزش رایگان، در عمل برای بسیاری از کودکان اجرا نمیشود.
🤝 نقش حیاتی خیرین در مبارزه با محرومیت
در مواجهه با این حجم از محرومیت و کمبود زیرساخت، نقش خیرین مدرسهساز و مدرسهیار در سیستان و بلوچستان بسیار حیاتی است و به ستونی برای پایداری نظام آموزشی تبدیل شده است.
- مدرسهسازی: نیمی از مدارس و کلاسهای درس استان با مشارکت و همت خیرین ساخته میشود.
- در سالهای اخیر، به ویژه از سال ۱۴۰۰، بیش از ۶ هزار کلاس درس با همراهی خیرین و دولت ساخته شده و بیش از ۵ هزار کلاس دیگر در دست اجراست.
- برخی خیرین نیکاندیش به تنهایی اقدام به ساخت تعداد قابل توجهی مدرسه (مانند ۱۷ مدرسه توسط یک خیر) کردهاند.
- جبران کسری زیرساخت: کمکهای خیرین در ساخت مدارس سنگی و کانکسی و تبدیل آنها به مدارس استاندارد، باعث شده است که سرانه فضای آموزشی به ازای هر دانشآموز از ۳.۳ متر مربع به ۴ متر مربع برسد (هرچند همچنان پایینتر از میانگین کشوری است).
- ارتقاء کیفیت و تجهیزات: خیرین علاوه بر ساخت، در زمینههایی مانند تأمین تجهیزات، وسایل سرمایشی و گرمایشی استاندارد (که برای ۱۹۱۵۰ کلاس درس نصب شده) و توسعه فرهنگ مدرسهیاری نیز فعال هستند.
بنابراین گزارش، تلاشهای گسترده مردمی و خیریهها در ساخت زیرساختها، امید به عدالت آموزشی در استان را زنده نگه داشته است اما پدیده ترک تحصیل ۳۰ درصدی و بازماندگی دهها هزار کودک، نشاندهنده آن است که حمایت از بُعد معیشتی و اجتماعی خانوادهها (مانند تأمین کیف، کفش و لوازمالتحریر) و نه صرفاً ساختوساز، یک ضرورت فوری و حیاتی است که حادثه پیشین آن را به ما یادآوری میکند.
