فعال سازی مکانیسم ماشه/ آخرین فرصت برای نجات برجام یا آغاز بحران جدید؟

با نزدیک شدن به مهلت اکتبر ۲۰۲۵ (مهر ۱۴۰۴)، فعال‌سازی "مکانیسم ماشه" تحت قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت، نقشی ابهام برانگیز و تنش در آینده توافق برجام و تحریم‌های ایران را تشدید کرده است، در این مطلب با بررسی دقیق سناریوهای محتمل، واکنش‌های ایران و غرب و تأثیرات اقتصادی فعال‌سازی این مکانیسم، به تحلیل عمقی این موضوع می‌پردازیم. 

به گزارش میار، مکانیسم ماشه (snapback) که در قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت سازمان ملل تعریف شده است، به عنوان یکی از مهم‌ترین ابزارهای نظارتی و بازدارنده در توافق برجام شناخته می‌شود. این مکانیسم طراحی شده است تا در صورتی که یکی از طرفین برجام معتقد باشد تعهدات مهمی نقض شده است، امکان فعال‌سازی خودکار تحریم‌های قبلی علیه ایران را بدون امکان استفاده از حق وتو فراهم کند. این سازوکار، که تا تاریخ ۱۸ اکتبر ۲۰۲۵ اعتبار دارد، نشان‌دهنده یک رویکرد حساس و دقیق در مدیریت احتمالی نقض تعهدات هسته‌ای است. 

ساختار عملکرد مکانیسم ماشه بر اساس یک فرآیند زمان‌بندی شده استوار است. در صورتی که یکی از طرفین برجام اعلام کند که ایران تعهدات خود را نقض کرده است، شورای امنیت باید ظرف ۳۰ روز پس از دریافت اطلاعات، رای‌گیری کند تا تصمیم بگیرد آیا تحریم‌های قبلی لغو شده باید دوباره اعمال شوند یا خیر. در صورت عدم تصویب قطعنامه‌ای برای ادامه لغو تحریم‌ها، تمام تحریم‌های قبلی (مانند قطعنامه‌های ۱۶۹۶، ۱۷۳۷ و ۱۹۲۹) به طور خودکار و با همان شرایط قبلی از ساعت ۰۰:۰۰ GMT بعد از ۳۰ روز اعمال می‌شوند. این فرآیند از اهمیت بالایی برخوردار است، زیرا به هیچ کشوری اجازه نمی‌دهد با استفاده از حق وتو، فرآیند بازگشت تحریم‌ها را متوقف کند. 

قطعنامه ۲۲۳۱ نیز الزامات مشخصی را در بند ۱۱ پیش‌بینی کرده است. این بند شامل زمان‌بندی دقیق تصویب قطعنامه‌ها و محدودیت‌های اعمال شده برای جلوگیری از سوءاستفاده از مکانیسم ماشه است. به عنوان مثال، «روز اجرایی» که در تاریخ ۱۶ ژانویه ۲۰۱۶ اتفاق افتاد، زمانی بود که آژانس بین‌المللی انرژی اتمی (IAEA) تأیید کرد ایران اقدامات هسته‌ای مشخص‌شده در بخش ۱۵٫۱ تا ۱۵٫۱۱ پیوست V JCPOA را انجام داده است. در این تاریخ، تحریم‌های قطعنامه‌های قبلی شورای امنیت (مانند ۱۶۹۶ و ۱۹۲۹) لغو شدند اما مشروط به این بود که در صورت نقض تعهدات ایران، این تحریم‌ها دوباره اعمال شوند. این الزامات نشان‌دهنده توجه دقیق شورای امنیت به حفظ تعادل بین حقوق ایران و الزامات بین‌المللی است.

چالش‌های مشروعیت مرتبط با خروج آمریکا از برجام و واکنش E3 در نشست مارس ۲۰۲۵ نیز از جمله موضوعات مهم در تحلیل مکانیسم ماشه است. پس از خروج ایالات متحده از برجام در سال ۲۰۱۸، این کشور اقدام به فعال‌سازی مکانیسم ماشه کرد اما این اقدام با مخالفت ۱۳ از ۱۵ عضو شورای امنیت مواجه شد. اعضای شورا اعلام کردند که ایالات متحده دیگر به عنوان شرکت‌کننده در برجام شناخته نمی‌شود و بنابراین حق فعال‌سازی مکانیسم توسط واشنگتن را با چالش مواجه کردند. در ۲۰۲۰، ۱۳ عضو شورای امنیت (از جمله متحدان آمریکا) اقدام ترامپ را نامشروع دانستند. این موضوع نشان‌دهنده اختلاف عمیق در مورد وضعیت حقوقی ایالات متحده پس از خروج از توافق است. E3 (آلمان، فرانسه و بریتانیا) نیز در واکنش به این اقدام، اعلام کردند که این اقدام ایالات متحده از نظر قانونی بی‌اثر است. این واکنش نشان‌دهنده ایزوله شدن ایالات متحده در سطح بین‌المللی و عدم حمایت از اقدامات یکجانبه آن است.

تحریم‌های هسته‌ای شامل محدودیت‌های فروش مواد هسته‌ای و فناوری‌های مرتبط بوده که هدف آن جلوگیری از دسترسی ایران به فناوری‌های حساس است. تحریم‌های تسلیحاتی نیز شامل ممنوعیت صادرات تسلیحات و تجهیزات نظامی است که به تضعیف توان نظامی ایران کمک می‌کند. در نهایت، تحریم‌های اقتصادی شامل منجمد کردن دارایی‌های افراد و نهادهای مرتبط با فعالیت‌های هسته‌ای و موشکی است که تأثیر منفی بر بانک‌ها و صنایع نفتی ایران دارد. این تحریم‌ها نه تنها از نظر حقوقی بلکه از نظر اقتصادی نیز اثرات عمیقی بر ایران داشته‌اند. 

در نهایت، تحلیل مکانیسم ماشه نشان می‌دهد که این سازوکار به عنوان یک ابزار قانونی و فنی، نقش مهمی در حفظ تعهدات بین‌المللی ایران ایفا می‌کند. با این حال، چالش‌های حقوقی و سیاسی مرتبط با فعال‌سازی این مکانیسم نیازمند بررسی دقیق‌تر و هماهنگی بیشتر بین طرفین برجام است.

تأثیرات اقتصادی فعال‌سازی مکانیسم ماشه بر اقتصاد ایران

فعال‌سازی مکانیسم ماشه به عنوان یکی از ابزارهای سیاسی و اقتصادی که می‌تواند تحریم‌های گسترده‌تری را علیه ایران اعمال کند، پیامدهای چشمگیری بر ابعاد مختلف اقتصادی، اجتماعی و سیاسی دارد. این بخش به بررسی دقیق پیامدهای بلندمدت این اقدام می‌پردازد، با تمرکز بر تشدید بحران اقتصادی در ایران، احتمال خروج ایران از معاهده عدم انتشار هسته‌ای (NPT)، تضعیف دائمی اقتدار شورای امنیت و ارائه راهکارهای کاهش تنش‌ها.

1. تشدید بحران اقتصادی ایران و تأثیر آن بر معیشت مردم

تحریم‌های ناشی از فعال‌سازی مکانیسم ماشه، به ویژه در بخش نفتی، منجر به کاهش قابل توجه صادرات نفت ایران شده‌اند. بر اساس داده‌های منتشر شده، صادرات نفت ایران از ۲٫۵ میلیون بشکه در روز به ۰٫۳۳ میلیون بشکه در روز در آوریل ۲۰۱۹ کاهش یافته است. این کاهش ناشی از تحریم‌های مالی و محدودیت‌های فناوری در بخش نفت و گاز بوده و همچنین باعث خروج حدود ۶۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری خارجی شده است. علاوه بر این، تحریم‌ها نرخ تورم را به طور قابل توجهی افزایش داده‌اند و دسترسی مردم به نیازهای اساسی زندگی مانند غذا، خدمات بهداشتی و دارو را کاهش داده‌اند.

علاوه بر تأثیر مستقیم بر صادرات نفت، تحریم‌ها باعث کاهش سرمایه‌گذاری داخلی و خارجی در بخش‌های مختلف اقتصادی شده‌اند. این موضوع به کاهش تولید ناخالص داخلی واقعی به میزان ۷٫۶ درصد، افزایش شاخص قیمت مصرف‌کننده به میزان ۷۵٫۹ درصد و کاهش ارزش ارز ملی به میزان ۲۰۰ درصد در دوره ۲۰۱۲-۲۰۱۳ منجر شده است. این شرایط نشان‌دهنده فشار قابل توجهی است که تحریم‌ها بر اقتصاد ایران وارد کرده‌اند و تأثیرات جدی بر زندگی روزمره مردم دارند.

2. احتمال خروج ایران از NPT و تأثیرات آن بر امنیت منطقه

فعال‌سازی مکانیسم ماشه و تحریم‌های ناشی از آن می‌تواند ایران را به سمت خروج از معاهده عدم انتشار هسته‌ای (NPT) سوق دهد. بر اساس گزارش IAEA در تاریخ ۴ سپتامبر ۲۰۲۵، ذخیره اورانیوم غنی‌شده ایران به ۲۱۰۵٫۴ کیلوگرم رسیده است که این مقدار فراتر از محدودیت‌های تعیین‌شده در برجام است. ایران همچنان به غنی‌سازی اورانیوم در سطح ۴٫۵٪ ادامه می‌دهد و برنامه‌ریزی برای نصب سه دسته جدید از سانتریفیوژها در نطنز را آغاز کرده است. این اطلاعات نشان‌دهنده پیشرفت ایران در برنامه هسته‌ای و افزایش ظرفیت تولید مواد شکافی است که می‌تواند زمان شکستن آن را به حدود ۳-۴ ماه کاهش دهد.

خروج ایران از NPT می‌تواند پیامدهای جدی بر امنیت منطقه داشته باشد. این اقدام می‌تواند منجر به تشدید تنش‌های منطقه‌ای و افزایش احتمال برخورد نظامی شود. افزایش توانایی‌های نظامی ایران، مانند رونمایی از موشک‌های جدید با برد ۱۰۰۰ تا ۱۴۰۰ کیلومتر، نشان‌دهنده استراتژی ایران برای مقابله با تحریم‌ها و تهدیدات نظامی است. این تحولات نشان‌دهنده خطرات بالقوه برای ثبات امنیتی در خاورمیانه است.

3. تضعیف دائمی اقتدار شورای امنیت در صورت عدم اجماع جهانی

فعال‌سازی مکانیسم ماشه بدون وجود اجماع جهانی می‌تواند منجر به تضعیف دائمی اقتدار شورای امنیت شود. بر اساس گزارش منتشر شده در تاریخ ۷ دسامبر ۲۰۲۰، فعال‌سازی مکانیسم ماشه می‌تواند منجر به تشدید بحران اقتصادی در ایران و تضعیف دائمی اقتدار شورای امنیت شود. این سناریو نشان‌دهنده تأثیرات منفی عدم اجماع جهانی بر تصمیم‌گیری‌های بین‌المللی و ثبات امنیتی است.

عدم اجماع جهانی در مورد تحریم‌ها نشان‌دهنده اختلاف عمیق بین ایالات متحده و سایر اعضای شورای امنیت است. اروپا و روسیه اعلام کرده‌اند که ایالات متحده به دلیل خروج از برجام در سال ۲۰۱۸، حق فعال‌سازی این مکانیسم را ندارد. این اختلاف نشان‌دهنده چالش‌های قانونی و سیاسی در اجرای تحریم‌ها و تصمیم‌گیری‌های بین‌المللی است.

4. ارائه پیشنهادات راهکاری برای کاهش تنش‌ها

برای کاهش تنش‌ها و پیشگیری از پیامدهای منفی فعال‌سازی مکانیسم ماشه، تشکیل کمیته فوریت‌های اقتصادی و تقویت کریدورهای تجاری جایگزین می‌تواند راهکارهای مؤثری باشند. روسیه و ایران در حال ساخت یک مسیر تجاری طولانی ۳۰۰۰ کیلومتری از شرق اروپا تا اقیانوس هند هستند که از دریاچه خزر عبور می‌کند. این مسیر که شامل شبکه‌های رودخانه‌ای، دریایی و ریلی است، به این دو کشور اجازه می‌دهد تا تجارت خود را از مداخلات خارجی محافظت کنند و ارتباطات جدیدی با اقتصادهای در حال رشد آسیا برقرار کنند.

علاوه بر این، استفاده از این مسیر تجاری جدید به روسیه و ایران اجازه می‌دهد زنجیره‌های تأمین مقاوم در برابر تحریم‌ها ایجاد کنند. این پروژه نه تنها به کاهش فشار تحریم‌های غربی کمک می‌کند، بلکه فرصتی برای توسعه تجارت با اقتصادهای در حال رشد آسیا فراهم می‌کند. این اقدامات می‌توانند به عنوان راهکارهایی برای کاهش تأثیر تحریم‌های غربی عمل کنند.

تحلیل مواضع کلان بازیگران اصلی در مذاکرات برجام: غنی‌سازی، فشارهای دیپلماتیک و استراتژی‌های متقابل

مذاکرات برجام به عنوان یکی از مهم‌ترین پرونده‌های بین‌المللی در حوزه تسلیحات هسته‌ای، نشان‌دهنده تعاملات پیچیده بین بازیگران اصلی این فرآیند است. در این میان، خط قرمز ایران در خصوص موضوع غنی‌سازی اورانیوم بر اساس ماده ۴ معاهده عدم انتشار سلاح هسته‌ای (NPT)، نقش E3 (فرانسه، آلمان و بریتانیا) در اعمال فشار دیپلماتیک، استراتژی آمریکا در فشار بر شورای امنیت و تهدیدات متقابل ایران در مواجهه با فعال‌سازی مکانیسم ماشه، جایگاه ویژه‌ای در تحلیل این فرآیند دارند.

خط قرمز ایران در مذاکرات غنی‌سازی اورانیوم

ایران به طور مکرر اعلام کرده است که اقدامات خود در زمینه غنی‌سازی اورانیوم به منظور تأمین نیازهای داخلی و حفظ چرخه کامل سوخت هسته‌ای است و در چارچوب قوانین بین‌المللی عمل می‌کند. ادعاهای اروپا مبنی بر غیرقانونی بودن اقدامات ایران در خصوص غنی‌سازی اورانیوم با استناد به ماده ۳۶ برجام، از نظر حقوقی نادرست ارزیابی شده است. بر اساس این تحلیل، ایران در چارچوب قانونی برجام عمل کرده و ادعاهای اروپا دارای نقص حقوقی هستند.

نقش E3 در فشار دیپلماتیک بر ایران

E3 به طور سیستماتیک از فعال‌سازی مکانیسم ماشه علیه ایران حمایت کرده‌اند اما این تهدیدها از پایه حقوقی ضعیفی برخوردارند. این کشورها در نوامبر ۲۰۲۴ ایران را به دلیل عدم همکاری با IAEA محکوم کردند و اعلام کردند که در صورت عدم رسیدن به توافق تا اوت ۲۰۲۵، مکانیسم ماشه را فعال خواهند کرد. با این حال، تناقضات داخلی E3 در این فرآیند نیز مشهود است؛ زیرا این کشورها در برابر فشارهای آمریکا و اسرائیل قرار دارند و تمایل دارند از تصمیم‌گیری‌هایی که ممکن است ثبات منطقه را به خطر بیندازد، اجتناب کنند.

استراتژی آمریکا در فشار بر شورای امنیت

آمریکا با استفاده از نفوذ خود در سازمان ملل، تلاش کرده است تا محدودیت‌های نظامی علیه ایران را تمدید کند اما این تلاش‌ها با مقاومت روسیه و چین مواجه شده‌اند. شکست پیشنهاد قطعنامه آمریکا برای تمدید محدودیت‌های مرتبط با اسلحه علیه ایران در اوت ۲۰۲۰، نشان‌دهنده اختلاف عمیق بین اعضای شورای امنیت است. این موضوع نشان می‌دهد که فعال‌سازی مکانیسم ماشه بدون حمایت گسترده بین‌المللی دشوار است.

تهدیدات متقابل ایران

ایران در یک نامه به شورای امنیت در تاریخ ۳۱ ژوئیه ۲۰۲۴، از ماده ۵۱ منشور سازمان ملل استفاده کرد و هشدار داد که در صورت تجاوز به حقوق خود، پاسخ قاطع و فوری خواهد داشت. این واکنش نشان‌دهنده تنش‌های امنیتی در منطقه و آمادگی ایران برای دفاع از حقوق خود است. افزون بر این، ایران با افزایش ذخایر اورانیوم غنی‌شده به ۶۰٪، نشان داده است که در صورت فعال‌سازی مکانیسم ماشه، ممکن است اقدامات بیشتری را انجام دهد که برنامه‌های اتمی آن تحت فشار قرار گیرد.

در مجموع، مواضع کلان بازیگران اصلی در مذاکرات برجام نشان‌دهنده تعاملات پیچیده و متضاد است. ایران با تکیه بر حقوق خود در چارچوب NPT و برجام، E3 با اعمال فشار دیپلماتیک و آمریکا با استراتژی فشار بر شورای امنیت، هر کدام به دنبال دستیابی به اهداف خود هستند. این تعاملات نشان‌دهنده سطح بالایی از عدم اعتماد و خطر افزایش تنش‌های منطقه‌ای است.

سناریوهای محتمل در روابط ایران و جامعه بین‌المللی تا اکتبر ۲۰۲۵

فعال‌سازی مکانیسم ماشه به عنوان یکی از ابزارهای تصمیم‌گیری در شورای امنیت سازمان ملل، پیامدهای چشمگیری بر ابعاد مختلف اقتصادی، امنیتی و سیاسی دارد. این بخش به بررسی دقیق پیامدهای بلندمدت این اقدام می‌پردازد، با تمرکز بر تشدید بحران اقتصادی در ایران، احتمال خروج ایران از معاهده عدم انتشار هسته‌ای (NPT)، تضعیف دائمی اقتدار شورای امنیت و ارائه راهکارهای کاهش تنش‌ها.

1. توافق آخرین لحظه

احتمال توافق آخرین لحظه بین ایران و غرب ۳۰٪ است. این توافق ممکن است شامل محدودیت‌هایی در سطح غنی‌سازی اورانیوم ایران باشد اما با وجود اختلافات عمیق در مورد خطوط قرمز، احتمال رد پیشنهادات توسط ایران بالا است. این وضعیت می‌تواند منجر به افزایش تنش‌ها و فعال‌سازی مکانیسم‌های بین‌المللی مانند snapback sanctions (ماشه) شود.

2. فعال‌سازی مکانیسم ماشه توسط E3

فعال‌سازی مکانیسم ماشه توسط E3 (فرانسه، آلمان و انگلستان) در دوره ریاست چین بر شورای امنیت نیز یکی دیگر از سناریوهای قابل توجه است. چین، به عنوان یک عضو دائمی شورای امنیت، تاکنون از فعال‌سازی این مکانیسم توسط E3 مخالفت کرده است. این موضع‌گیری چین نشان‌دهنده تقسیم‌بندی عمیق در شورای امنیت است که می‌تواند اجرای تصمیمات بین‌المللی را با چالش مواجه کند. در صورتی که E3 بتواند حمایت کافی از سایر اعضای شورای امنیت جلب کند، فعال‌سازی این مکانیسم می‌تواند تحریم‌های نظامی و اقتصادی علیه ایران را دوباره اعمال کند. این اقدام می‌تواند فشار اقتصادی قابل توجهی بر ایران وارد کند و به تضعیف اقتدار شورای امنیت منجر شود.

3. پاسخ ایران: خروج از NPT یا افزایش ظرفیت هسته‌ای

پاسخ احتمالی ایران به فعال‌سازی مکانیسم ماشه نیز می‌تواند شامل اقدامات جدی در حوزه هسته‌ای و اقتصادی باشد. بر اساس گزارش‌های منتشر شده توسط IAEA، ایران از ذخایر اورانیوم غنی‌شده خود به میزان ۲۱۰۵٫۴ کیلوگرم فراتر رفته است و ادامه غنی‌سازی اورانیوم در سطح ۴٫۵٪ را دنبال می‌کند. در چنین شرایطی، ایران ممکن است به خروج از NPT یا افزایش ظرفیت تولید مواد شکافی روی آورد.

بازی با زمان  

فرصت طلایی برای احیای برجام تا مرداد ۱۴۰۴ وجود دارد. با این حال، فعال‌سازی مکانیسم ماشه بدون اجماع جهانی نه تنها ایران را متوقف نمی‌کند، بلکه صلح منطقه را نیز به خطر می‌اندازد. این موضوع نیازمند توجه و هماهنگی بین‌المللی است تا از تصمیم‌گیری‌های یکجانبه که می‌توانند تعادل منطقه‌ای را برهم زنند، جلوگیری شود.   

سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، در مصاحبه‌ای با RT اعلام کرد: «فعال‌سازی ماشه بدون اجماع جهانی، نه ایران را متوقف می‌کند، نه صلح منطقه را می‌آورد.» 

این اظهارات نشان‌دهنده نگرانی عمیق کشورهای غیرمستقیم درگیر در این فرآیند است. پیشنهادات راهکاری برای کاهش تنش‌ها شامل تشکیل کمیته فوریت‌های اقتصادی متشکل از بخش خصوصی و دولت و تقویت کریدورهای تجاری جایگزین مانند "INSTACORRIDOR" با هند می‌شود. این اقدامات می‌توانند به عنوان ابزاری برای مقابله با تحریم‌های غربی و کاهش فشار اقتصادی عمل کنند.  

در نهایت، تصمیم‌گیری درباره آینده برجام و مکانیسم ماشه نیازمند رویکردی متعادل و چندجانبه است. عدم رسیدن به توافق می‌تواند منجر به تشدید بحران‌های اقتصادی و امنیتی شود، در حالی که اجماع جهانی می‌تواند فرصتی برای ثبات منطقه و احیای برجام فراهم کند.