خودروهای سوخته و شهروندان زنده در آتش/ ریشه بحران در فقر و فرسودگی است!

در جاده‌های پرپیچ‌وخم و بی‌رحم سیستان و بلوچستان، جایی که آسفالت فرسوده و شترهای سرگردان با سرعت‌های دیوانه‌وار رانندگان درهم می‌آمیزند، فاجعه‌ای خاموش هر روز جان‌ها را می‌گیرد؛ این گزارش، بر پایه آمار رسمی و روایت‌های دلخراش مردمی، ریشه‌های این بحران مرگبار، از زیرساخت‌های ناایمن تا فقر و بی‌توجهی انسانی، را کالبدشکافی می‌کند و فریاد می‌زند: "تا کی جاده‌های سیستان و بلوچستان، قاتلان خاموش خواهند ماند؟".

به گزارش میار، صبح دیروز، حین گشت‌زنی در گروه‌های واتساپی محلی سیستان و بلوچستان، بارها با فیلم‌های دلخراشی از تصادفات جاده‌ای مواجه شدم. یکی در محور بمپور - دلگان، دیگری تصادف مینی بوس با خاور در زبری بگ (محور ایرانشهر - سرباز) با 27 کشته و زخمی. فیلم دیگری تصادف یک سواری با شتری رها‌شده در جاده چابهار-کنارک را نشان می‌داد و در حادثه‌ای دو تویوتا در محور مهرستان - کافه بلوچی، هر دو خودرو کاملاً سوختند و دو نفر زنده در میان آتش جان سپردند و ... دیگر کم آوردم به خدا. دیده‌های امروز تا حدی وحشتناک بود که احساس کردم خودم در همان صحنه‌ها حاضرم.

با این حال، این قصه فقط یک روایت شخصی نیست بلکه بخشی از بحران بی‌وقفه تصادفات در سیستان و بلوچستان است. بر اساس آمار رسمی، این استان یکی از بالاترین نرخ‌های تصادفات رانندگی کشور را دارد. در ایام نوروز ۱۴۰۴، ۴۶ نفر در تصادفات جاده‌ای سیستان و بلوچستان جان خود را از دست داده‌اند که با این تفسیر، در میان کل استان‌ها تا به پایان نوروز، رتبه پنجم را به خود اختصاص داده است. 

به گفته خسرو صادق‌نیت، در شش‌ماهه اول امسال میزان مرگ‌ومیر ناشی از تصادفات حدود ۳.۵ درصد در کل افزایش یافته است. مشاور وزیر بهداشت، در مصاحبه خود تأکید کرده بود: با وجود اجرای پویش‌هایی مانند «نه به تصادف»، آمارها نشان می‌دهد که هنوز نیاز به اقدامات هماهنگ و فناورانه برای مهار این روند وجود دارد.                         

با این حال آمار دقیقی از سیستان و بلوچستان مربوط به امسال یافت نکردم اما مطمئن هستم کمافی‌السابق اوضاع خوبی در این استان نداریم؛ باید توجه داشت آمار رسمی تنها بخشی از فاجعه را نشان می‌دهند. در شبکه‌های اجتماعی و پست‌های مردمی، صحنه‌های دلخراش دیگری هم دیده می‌شود؛ از جمله ویدیوهایی که سوختن زنده سوخت‌بران در برخورد با کامیون‌ در محور ایرانشهر-سرباز یا برخورد مرگبار یک مینی‌بوس با کامیون در جنوب استان را ثبت کرده‌اند. این گزارش با استفاده از روایت مستقیم یک شهروند محلی و داده‌های رسمی تهیه شده است.

ریشه‌های بحران

کارشناسان علت بالا بودن آمار تلخ تصادفات در سیستان و بلوچستان را چند عامل اصلی می‌دانند. این عوامل را می‌توان در سه حوزه زیرساخت، انسان و اقتصاد دنبال کرد:

•         جاده‌های ناایمن: بسیاری از محورهای استان عرض کم، آسفالت فرسوده و روشنایی ناکافی دارند. طبق گزارش مهر، «نقص زیرساخت‌ها (جاده‌های ناایمن و عدم وجود علائم راهنمایی و رانندگی مناسب)» یکی از مهم‌ترین عوامل افزایش تصادفات و تلفات انسانی در سیستان و بلوچستان است. به عنوان مثال محورهای ترانزیتی مانند سرباز-چابهار و ایرانشهر-سرباز، به دلیل کمبود لاین و تابلو، هر سال قربانی می‌گیرند.

•         خودروهای غیراستاندارد: بخش بزرگی از ناوگان استان را مدل‌های قدیمی داخلی بدون کیسه هوا یا سیستم ایمنی مناسب تشکیل می‌دهد. محمد سرگزی، نماینده زابل در مجلس، به خبرگزاری ایرنا گفته است: «بیشتر تصادفات جاده‌ای به دلیل سرعت غیرمجاز، سبقت‌های خطرناک و استفاده از تلفن همراه رخ می‌دهد اما مشکل جدی‌تر، نبود استانداردهای لازم در بسیاری از خودروهاست». در حادثه‌های اخیر، خودروی سوخت‌بر حامل گازوئیل و یک پژو صدمه شدید دیدند و سرنشینانشان در عرض چند ثانیه در شعله‌های آتش محبوس شدند؛ مصداقی از تبدیل ناوگان فرسوده به «گورستان متحرک».

•         شترها و دام‌های سرگردان: سال‌ها خشکسالی و کمبود مراتع عشایری، گله‌های شتر و احشام را به حاشیه و گاهی وسط جاده‌ها می‌کشاند. برخورد خودروها با شترها، در لحظه راننده را با مصدومیت‌های شدید روبرو می‌کند که گاه حتی به‌مرگ منجر می‌شود. برای نمونه، ایرنا گزارش داده تصادف یک خودرو با شتر در محور زاهدان-زابل 2 کشته و ۳ مصدوم بر جای گذاشت. همین‌طور در سال‌های اخیر، گزارش‌های رسمی حاکی از ده‌ها مورد تصادف با دام‌های سنگین در جاده‌های استان بوده است.

•         سوخت‌بران و گازوئیل‌بران: فقر و بیکاری گسترده در جنوب استان، هزاران جوان بلوچ را به شغل پرخطر سوخت‌بری سوق داده است. خودروهای حامل قاچاق سوخت چون بشکه باروت اند؛ هر برخورد کوچک می‌تواند انفجار گسترده‌ای ایجاد کند. بنا بر گزارش ایلنا، در یکی از این حوادث، دو سوخت‌بر نوجوان در تصادف یک دستگاه وانت سوخت‌بر در جنوب استان دچار سوختگی شدید شدند و جان باختند. این گزارش می‌افزاید که «سوخت‌بری همچنان تنها راه درآمد بسیاری از خانواده‌ها در سیستان و بلوچستان است». به گفته رئیس پلیس راه جنوب استان نیز تا کنون ۲۸ نفر از هموطنان در تصادفات خودروهای شوتی و سوخت‌بر، جان خود را از دست داده‌اند که معادل ۱۱ درصد کل تلفات جاده‌ای منطقه است.

•         عوامل انسانی: سرعت‌های بالا و رانندگی بی‌پروا نقشی کلیدی در تصادفات دارند. پلیس راهور سیستان و بلوچستان تأکید کرده که اگرچه مشکلات زیرساختی وجود دارد اما عامل اصلی تصادفات در بیشتر موارد، سرعت غیرمجاز است. همچنین طبق اعلام پلیس راهور، عدم توجه به جلو و سبقت‌های خطرناک عامل حدود نیمی از تصادفات مرگبار در کل کشور است. در سیستان و بلوچستان نیز شاهد هستیم که برخی رانندگان انگار در جاده‌های پرپیچ‌وخم قید محدودیت را زده و با سرعت‌های نزدیک به ۲۰۰ کیلومتر در ساعت حرکت می‌کنند. این خُلق‌وخو، به اضافه خستگی رانندگان ترانزیتی، نبود کمربند ایمنی و تکان‌های ناشی از شوک تصادف، بخش عمده‌ای از فجایع جاده‌ای استان را توضیح می‌دهد.

این دلایل با هم ترکیب می‌شوند تا تصویری از علت‌های ریشه‌ای بحران تصادفات را به دست دهند. 

بنابراین گزارش، کارشناسان و مسئولان استان بارها هشدار داده‌اند که تا زمانی که به وضعیت جاده‌ها و خودروها رسیدگی نشود و فرهنگ رانندگی اصلاح نشود، فاجعه‌های ترافیکی ادامه خواهد داشت. به گفته محمدحسین شهریاری، نماینده مجلس از حوزه سیستان، «کیفیت پایین خودروها و جاده‌ها» نقش مهمی در تلفات جاده‌ای استان دارد و خطای انسانی تنها بخشی از ماجراست. پیشنهاد می‌شود بودجه‌های کلان برای توسعه آزادراه‌ها و بهسازی محورهای پرحادثه اختصاص یابد، ورود خودروهای ایمن‌تر تقویت شود و آموزش‌های عمیق ترافیکی به رانندگان ارائه بشود. همچنین فراهم کردن فرصت‌های شغلی مشروع برای جوانان بلوچ می‌تواند انگیزه خطر کردن در شغل سوخت‌بری را کاهش دهد.

تا زمانی که این گام‌ها برداشته نشود، روایت‌های دردناک همچون امروز یک شهروند از تصادفات سیستان و بلوچستان تکرار خواهد شد؛ "جاده‌هایی که اگرچه مسیرهای ترددند، در عین حال به «قاتلان خاموش» مردم تبدیل شده‌اند".