آیا آمریکا می‌تواند مکانیزم ماشه را فعال و تحریم‌های ایران را دوباره راه‌اندازی کند+ همه چیزهایی که نمی‌دانیم و باید بدانیم

تا به الان اظهارنظرهای متفاوتی درباره راه‌اندازی دوباره مکانیزم ماشه مطرح شده‌است که سمت مخالف با پیروزی آمریکا در اقدام به این عمل، پررنگ‌تر است چراکه ترامپ برای استفاده از این مکانیزم موانع زیادی پیش رویش دارد اما باید دید بر چه اساسی، آن هم زمانیکه صراحتا در متن ماده ۳۶ و ۳۷ برجام مطرح شده‌بود که فقط اعضای توافق‌هسته‌ای حق استفاده از مکانیزم ماشه را دارند، آمریکا تن به این ریسک بالا داده تا به هر طریق ممکن حرف خود را به کرسی بنشاند.

به گزارش میار، تنها یک هفته از ماجرای شکست دیپلماتیک آمریکا در ماجرای طرح تحریم‌های تسلیحاتی ایران می‌گذرد و هنوز چیزی از آن شکست دیپلماتیک نگذشته که ترامپ فکر جدیدی به سرش زده است؛ او می خواهد این بار نیز به یکی از حق و حقوق خود در شورای امنیت متوسل شود یعنی همان حق وتو که در ماجرای تحریم های تسلیحاتی علیه ایران به دلیل حد نصاب نرسیدن آرا حتی نتوانست به آن بیندیشد اما این بار ماجرا کمی متفاوت تر از گذشته است.

خیلی ها تصور می کنند آمریکا قرار است از حق خود در برجام برای راه اندازی دوباره تحریم ها استفاده ببرد و جالب اینکه ترامپ اصلا درباره برجام صحبت نمی کند بلکه قطعنامه ۲۲۳۱ دستاویز این تصمیم ترامپ خواهد بود چراکه در این قطعنامه لزوما از عضو بودن آمریکا در برجام صحبت نشده است؛ بلکه آمریکا به عنوان عضوی از شورای امنیت موضوع را در سازمان ملل مطرح کرده است و حتی این بار موضوع تخلفات ایران از تعهدات برجامی اش را در کمیسیون مشترک نیز مطرح نکرده است چراکه احتمال قریب به یقین داده است هیچ کشور دیگری او را در این ماجرا همراهی نخواهد کرد.

مکانیسم ماشه چیست

طبق بندهای ۳۶ و ۳۷ برجام، هر یک از طرف‌های توافق می‌توانند به کمیسیون مشترک شکایت کنند و این کمیسیون برای حل و فصل موضوع پانزده روز فرصت دارد؛ مسائل حل و فصل نشده به وزیران خارجه ارجاع داده می‌شود که پانزده روز دیگر فرصت دارند. سپس کمیسیون مشترک پنج روز دیگر فرصت دارد تا مسئله را حل و فصل کند. اگر پس از این فرایند ۳۵ روزه، طرف شاکی هنوز راضی نباشد، می‌تواند موضوع را به عنوان تخطی چشم‌گیر از توافق، به شورای امنیت ارائه کند (آمریکا بدون گذراندن موارد قبلی یکدفعه به همین مرحله وارد شده است) و این شورا باید ظرف ۳۰ روز درمورد قطعنامه‌ای برای ادامه‌ تعلیق تحریم‌ها رای بدهد - قطعنامه‌ای که طرف شاکی (عضو دائم شورای امنیت) می‌تواند وتو کند (کاری که احتمالا آمریکا مجبور می شود انجام بدهد) و به این ترتیب، تحریم‌ها به جای خود برگردند.

همچنین، پیوست یکم برجام، مکانیسم منحصربه‌فردی برای دسترسی آژانس به سایت‌های مشکوک ظرف ۲۴ روز از طریق کمیسیون مشترک تعیین کرده‌است که طبق آن، نتیجه همکاری نکردن ایران، به کار افتادن یک مکانیسم حل اختلاف و بازگشت بالقوه تحریم‌های سازمان ملل خواهد بود. به این دو بند مکانیزم ماشه یا snapback گفته می شود که آمریکا روی اینها حساب باز کرده است و البته حق هم دارد اما طبق متن برجام آمریکا برای فعال سازی این مکانیزم هیچ حقی ندارد پس واقعا ماجرا چیست و ترامپ و پمپئو به چه طریقی با این حد از امیدواری می خواهند تحریم ها علیه ایران را دوباره راه اندازی کنند.

خروج از برجام؛ آمریکا یا ایران؟

پس از اعلام خروج آمریکا از برجام، حسن روحانی با اشاره به ادامه رایزنی ایران با متحدان خود (روسیه و چین) و شرکای اروپایی‌اش در برجام، گفت که ایران چند هفته صبر خواهد کرد. اگر در طول این مدت "منافع ملت در برجام تأمین شود" ایران روند را ادامه خواهد داد؛ "ولی اگر برجام بدون تضمین منافع ملت ایران فقط بخواهد روی کاغذ باشد، آن‌گاه راه بسیار روشنی پیش‌روی خود داریم." اتحادیه اروپا به رهبری بریتانیا، فرانسه و آلمان، به رغم تلاش بسیار برای تشویق شرکت‌های تجاری خود به تجارت با ایران و دور زدن تحریم‌های آمریکا، به توفیقی در این زمینه دست نیافتند.

هرچند اتحادیه اروپا سازوکاری برای جبران خسارت‌های احتمالی ناشی از اقدام آمریکا علیه شرکت‌های اروپایی را به کار انداخت، این شرکت‌ها از بیم تحریم آمریکا، یک به یک معاملات خود با ایران را قطع کردند. از سوی دیگر، صادارت نفت ایران سیر نزولی گرفت و ارتباطات بانکی این کشور با دنیا به‌شدت دچار تنگنا شد.

در ماه‌های بعد، ایران در پاسخ به آنچه کوتاهی اروپا در حفظ برجام می‌خواند، در چهار مرحله پیاپی، تعهدات برجامی خود را کاهش داد. گام پنجم و نهایی اما بر خلاف موارد پیشین، پیش از پایان مهلت ۶۰ روزه ایران به اروپا اعلام شد. دلیل این اعلام زودهنگام، شهادت قاسم سلیمانی در حمله پهپادی آمریکا در عراق بود. روز ۲۲ دسامبر ۲۰۱۹، دو روز پس از شهادت قاسم سلیمانی، دولت حسن روحانی گام پنجم و نهایی کاهش تعهدات ایران در برجام را اعلام کرد.

بر اساس این بیانیه، "جمهوری اسلامی ایران دیگر با هیچ محدودیتی در حوزه عملیاتی (شامل ظرفیت غنی سازی، درصد غنی سازی، میزان مواد غنی شده، و تحقیق و توسعه) مواجه نیست" و محدودیت در تعداد سانتریفوژهایش را هم کنار می‌گذارد. با این همه، مقام‌های ایران باز هم گفتند که کاهش تعهدات این کشور، به معنای خروج از برجام نیست. در این فاصله، ایران هم به آزمایش موشک‌های بالستیک ادامه داد و هم ماهواره‌ای را به مدار زمین فرستاد.

روز ۱۴ ژانویه، امضاکنندگان اروپایی برجام یعنی فرانسه، بریتانیا و آلمان، در بیانیه‌ای مشترک رسما از فعال شدن سازوکار رفع اختلاف در توافق برجام خبر دادند. در این بیانیه آمده‌بود: "با توجه به اقدامات انجام شده توسط ایران، ما انتخاب دیگری به جز توسل به کمیسیون مشترک در چارچوب سازوکار حل اختلاف نداریم". این بیانیه در پی اعلام مرحله پنجم کاهش تعهدات ایران به برجام صادر شد.

عدم حمایت اروپا از آمریکا

وزرای خارجه سه کشور اروپایی گفتند به‌رغم فعال شدن سازوکار حل اختلاف  که با عناوین "مکانیسم ماشه" یا "مکانیسم بازگشت خود‌به‌خودی تحریم‌ها" هم شناخته‌می‌شود، به کارزار فشار حداکثری آمریکا علیه ایران نمی‌پیوندند، کارزاری که دولت دونالد ترامپ پس از خروج از توافق هسته‌ای با ایران به راه انداخت و هدف از آن فشار آوردن به ایران برای مذاکره در باره توافق جدیدی است که شامل برنامه موشکی بالستیک تهران، اعمال نفوذ ایران در منطقه خاورمیانه و در مجموع برآورده شدن ۱۲ خواسته آمریکا از ایران است.

فرانسه، آلمان و بریتانیا در بیانیه‌ای مشترک از پای‌بندی خود به برجام و اراده‌شان برای همکاری در کنار همه طرف‌های این توافق، تاکید کردند. سه وزیر اروپایی در این بیانیه گفته اند "ما امیدواریم که ایران را به احترام کامل به تعهداتش در چارچوب برجام باز گردانیم."

دومینیک راب وزیر خارجه بریتانیا و دیگر دیپلمات‌های اروپایی گفتند که هدف‌شان تلاش برای قانع کردن ایران به تغییر تصمیمش در کاهش تعهدات هسته‌ای خود و بازگشت به اجرای برجام است، نه لغو برجام و بازگشت تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران اما با گذشت پنج ماه، نه ایران به تعهدات سابق خود بازگشت، نه اتحادیه اروپا شکایت ایران را به شورای امنیت سازمان ملل برده است که همین موضوع نشان می دهد آمریکا در اعمال فشار حداکثری تحریم ها علیه ایران منزوی و تنها است اما آیا می توان به این منزوی بودن آمریکا امیدی داشت درحالیکه آمریکا برای خروج از برجام نیز تنها و منزوی عمل کرد؟!

آمریکا چه خواهد کرد

بر اساس توافق هسته‌ای، در صورت شکایت هریک از کشورهای عضو برجام از تخلف عضو دیگر، روند رسیدگی به شکایت طی مراحل مختلفی آغاز می‌شود. در صورت به نتیجه نرسیدن این مراحل، شاکی می‌تواند موضوع را به شورای امنیت سازمان ملل متحد بکشاند. ارجاع شکایت از ایران به شورای امنیت، نه تنها امکان بازگشت تحریم‌های بین المللی سازمان ملل علیه ایران را در پی دارد، بلکه به اعضای شورای امنیت اجازه اقدام نظامی علیه ایران را هم می‌دهد.

براساس این گزارش، وزارت خارجه آمریکا در عصر چهارشنبه طی بیانیه ای تایید کرد که پمپئو در روزهای ۲۰ و ۲۱ اوت به نیویورک سفر می کند تا شورای امنیت سازمان ملل را از قصد آمریکا برای فعال کردن مکانیزم موجود برای بازگرداندن تحریم های سازمان ملل علیه ایران آگاه کند.

در این بیانیه آمده است: "۳۰ روز بعد از اطلاعیه وزیر خارجه پمپئو، طیفی از تحریم های سازمان ملل احیا خواهد شد، از جمله این نیازمندی که ایران کلیه فعالیت های مرتبط با غنی سازی را معلق کند. این موضوع همچنین تحریم ۱۳ ساله تسلیحاتی علیه ایران را تمدید خواهد کرد." نکته جالب همین است که نشان می دهد ترامپ پس از شکست مفتضحانه خود در هفته پیش برای تمدید کردن تحریم های تسلیحاتی علیه ایران قصد دارد به هر طریقی ممکن است تمام تحریم ها را علیه ایران بازگرداند تا تحریم تسلیحاتی نیز به این شکل دوباره بازگردد.

حالا که آمریکا شکایت خود را در مورد "تخلف" ایران تسلیم شورای امنیت کرده است، این نهاد ۳۰ روز وقت خواهد داشت قطعنامه ای را برای تمدید تحریم ها تصویب کند یا در غیر این صورت تحریم ها خود به خود بازخواهد گشت و این همان مکانیزم ماشه است اما واقعا سازمان ملل برچه اساس تقاضای آمریکا را می پذیرد در حالیکه ترامپ دو سال پیش در اقدامی کاملا یک طرفه گفته بود که من از برجام خارج می شوم و این یعنی دولت آمریکا عضوی از برجام نخواهد بود که بتواند شکایت ایران را به سازمان ملل ببرد.

قطعنامه ۲۲۳۱

پس از ۱۲ سال گفتگو در باره برنامه هسته‌ای ایران با کشورهای عضو گروه ۱+۵ (آمریکا، روسیه، چین، بریتانیا، فرانسه و آلمان) برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) در تابستان ۲۰۱۵ تصویب شد. شش روز بعد از تصویب برجام، شورای امنیت آن را در قالب قطعنامه ۲۲۳۱ تصویب کرد، که به موجب آن هر شش قطعنامه قبلی صادر شده علیه ایران، که به وضع تحریم‌های گسترده بین‌المللی در دوران ریاست جمهوری محمود احمدی‌نژاد انجامیده بود، لغو شد. این نخستین بار در تاریخ سازمان ملل بود که کشوری پس از دریافت قطعنامه‌های پیاپی و وضع تحریم‌های اقتصادی، نظامی، نفتی و موارد مرتبط با کالاهایی با کاربرد دوگانه، ذیل فصل هفتم منشور ملل متحد، توانست بدون حتی یک روز اجرای این قطعنامه‌ها، هر چند به‌طور مشروط، با لغو همه قطعنامه‌های پیشین از شمول فصل هفتم منشور خارج شود.

حالا تنها سناریوی پیش روی آمریکا استفاده از بندهای ۹ الی ۱۲ همین قطعنامه است که این روزها در ایران کمتر نامی از آن می شنویم و بیشتر مسئولان و حتی خارجی ها از برجام یاد می کنند و می گویند بنابر متن صریح برجام آمریکا به عنوان عضوی از این توافق نمی تواند درخواست استفاده از اسنپ‌بک را مطرح کند درحالیکه به نظر می رسد آمریکا اصلا قرار نیست به عنوان عضو توافق هسته ای با ایران وارد عمل شود بلکه قرار است به عنوان شرکت کننده در این توافق شکایت خود را از ایران به شورای امنیت سازمان ملل ببرد، چیزی که در متن قطعنامه ۲۲۳۱  نیز آمده است همین است یعنی آمریکا به عنوان شرکت کننده حق دارد چنین شکایتی را مطرح کند.

احتمال دارد در ادامه این اقدام آمریکا کشورهای عضو برجام بگویند آمریکا به عنوان کسی که اولین نفر خودش از برجام خارج شده و این توافق را به طور کامل زیر سوال برده است نمی تواند برای فعال شدن مکانیزم ماشه علیه ایران اقدام کند اما آمریکا می تواند حتی در این مورد نیز دست به اقدامات حقوقی دیگری بزند که اقدامات بعدی قدرت های جهانی یعنی چین و روسیه را نیز خنثی کند و هرچند که کشورهای دیگر بخواهند جلوی اقدام آمریکا در فعال سازی مکانیزم ماشه را بگیرند آمریکا نیز راه حل های متفاوتی برای جلوگیری اقدامات بعدی آنها خواهد داشت.

حالا باید منتظر ماند و دید چه اتفاقی پیش روی ایران است. آیا آمریکا باز هم خواهد توانست تحریم های حداکثری خود علیه ایران را فعال کند یا این بار نیز آمریکا در برابر چشمان جهانیان یک شکست دیپلماتیک دیگر را تجربه خواهد کرد. فقط باید منتظر ماند و دید.