ضمانت امانتداری اطلاعات، اخلاق حرفهای است/ نوشتن قراردادهای تیپ با رعایت نکات حقوقی
میار: «لو رفتن» در هر گزاره خبری کنجکاوی برانگیز است. این پیام را میرساند که قرار است راجع به موضوعی اطلاعرسانی شود که لابد جزو اسرار مگو و ناگفته است. به گزارش میار، ارزش و اعتبارش هم وابسته به نهاد و صاحب خبر است. هر چه حساسیت نسبت به فرد یا موضوعی بیشتر باشد کنجکاویها برای کشف آن هم بیشتر میشود. در حوزه سینما و تلویزیون عموماً پایان قصه سریالهای پربیننده یکی از موضوعات کنجکاویبرانگیز است. نمونه اخیر این تجسس و لو رفتن قصه هم ماجرای سریال «شهرزاد» است که ساقی زینتی و ابوالفضل پورعرب در گفتوگویی بخشهایی از داستان و سرانجام شخصیتها را فاش کردند و نمونه متأخرتر آن لیلا حاتمی است که پس از کشمکش با سازندگان «نهنگ آبی» برای سامان یافتن نقشاش، در توضیحاتی که برای دلیل انصرافش از حضور در این سریال شبکه نمایش خانگی ارائه کرد سرنوشت آناهیتا را هم لو داد. برخی آثار اما از زمان کلید خوردن برای اهالی رسانه، علاقهمندان و حتی مخالفان سازنده اهمیت خبری دارند و اشتیاق برای دریافت اطلاعات تازه از آن بالاست. در سالهای اخیر که مراحل تولید پروژههای سینمایی عموماً با مدیریت خبری و برنامهریزی مناسب برای اطلاعرسانی بموقع انجام میشود، تجسس و تفحص برای کسب اطلاعات به شکل غیررسمی هم بیشتر شده است. سازندگان آثار بنا بر دلایل مختلف از جمله نگه داشتن همین اشتیاق و کنجکاوی یا پرهیز از حاشیهسازی ترجیح میدهند طبق صلاحدید پروژه، اطلاعات را منتشر کنند و برخی رسانههای عموماً غیررسمی هم تلاششان را میکنند که با سرک کشیدن به پروژههای در حال تولید خبرساز شوند. یکی از روشهای کسب این اطلاعات رفتن سراغ عوامل تولید یا بازیگرانی است که شاید چندان از اصول و قواعد و مناسبات حرفهای اطلاعی ندارند؛ یا بهدلیلی تصمیم گرفتهاند به پروژه ضربه بزنند. فیلم جدید ابراهیم حاتمیکیا از جمله پروژههای کنجکاویبرانگیز است که چند وقت اخیر حرف و حدیثها و اخبار غیررسمی حول و حوش آن بسیار است. آخرین این اخبار مربوط به اطلاعاتی است که عزتالله رمضانیفر درباره «خروج» حاتمیکیا فاش کرد. او در گفتوگویی هم راجع به داستان و هم درباره دستمزدها اطلاعاتی را لو داد و در نهایت عنوان کرد بعد از اینکه با «قاتل و وحشی» حمید نعمتالله به توافق رسیده از همکاری با حاتمیکیا انصراف داده است. آیا انتشار چنین اخباری بدون رضایت صاحب اثر بار حقوقی دارد؟
سفره دلتان را باز نکنید
جواد طوسی منتقد سینما و قاضی بازنشسته دادگستری در پاسخ به این سؤال به «ایران»میگوید: «این ماجرا دو منظر دارد. اول اینکه به طور متعارف در یکی از مواد قراردادهای تیپ به این مسأله اشاره میشود که طرف قرارداد تحت هر شرایطی نباید بدون هماهنگی با طرف اول (تهیهکننده، مدیر تولید و...) اطلاعاتی را در اختیار رسانهها قرار دهد. بر این اساس اگر تخطی و تخلفی صورت بگیرد قابل پیگیری قانونی است و میتوان مطالبه خسارت کرد. اما اگر قرارداد ساکت باشد یعنی صراحتاً به این مسأله اشاره نشده باشد باید به عرف و رویه جاری رجوع کنیم. در جامعه هنری و بین اهالی سینما عرف و مبنا چیست؟ آیا اگر کسی به هر دلیلی همکاریاش با یک پروژه قطع شد میتواند اطلاعات و اخبار آن را در اختیار رسانهها قرار دهد؟ مسلماً نه.»
این حقوقدان با گلایه از اینکه در بخشی از فضای فرهنگی هنری جامعه هنوز قواعد و مناسبات حرفهای حکمفرما نشده میافزاید: «اگر رفتارشناسی حرفهای جا بیفتد هر کسی به خودش اجازه نمیدهد که با قطع توافق همکاری (چه شفاهی و چه مکتوب) سفره دلش را پیش هر کسی باز کند. یک اثر سینمایی برای حفظ جذابیتها و بکر باقی ماندن مضمون یا دستمایهای که برای جذب حداکثری مخاطب میتواند ترغیبکننده باشد به اطلاعرسانی برنامهریزی شده نیاز دارد. اگر جذابیت و بکری مضمون پیش از به نمایش درآمدن اثر مخدوش شود یا در معرض آسیبپذیری قرار بگیرد طبق مواد یک و دو قانون مسئولیتهای مدنی امکان پیگیری دارد. اگر چه متأسفانه در جامعه و سیستم قضایی ما خسارت معنوی جانیفتاده و در این خصوص محاکم یک مقدار قلمشان میلرزد و انعطافپذیری لازمه را ندارند.»
او در پاسخ به سؤالی درباره سازوکار خانه سینما برای مقابله با رفتارهای مشابه به موضوع مناقشه لیلا حاتمی و سازندگان «نهنگ آبی» اشاره کرده و میگوید: «چنین تشکیلاتی بهعنوان شورای صیانت در خانه سینما وجود دارد و آقای سعید ملکان از طریق این شورا مسأله را پیگیری کردند.»
جواد طوسی ابراز امیدواری میکند پیگیری قانونی موارد مشابه عاملی بازدارنده در تکرار این ماجرا باشد چرا که به گفته او«آثار هنری ما مخاطب شناسی خیلی کلان و گسترده و حرفهای ندارند و باید اطلاعرسانی هوشمندانه انجام بگیرد.» او سایتهای خبری را در این ماجرا خیلی هم مقصر نمیداند و میگوید: «خبرنگار میخواهد پوشش خبریاش را داشته باشد و بر اساس سماجت و بلد بودن قواعد بازی ممکن است شما را تخلیه اطلاعاتی کند. من مصاحبه شونده باید حساب شده پاسخ بگویم و آثار و تبعات بعدی را هم ارزیابی کنم.» این منتقد سینما در ریشهیابی و آسیبشناسی این اتفاق البته به یک اهمال از جانب خانه سینما هم اشاره میکند: «بارها از طریق مراجع داوری خانه سینما یادآور شدهایم که باید قرارداد تیپ نهادینه شود. یک مورد خاص ممکن است برای همه صنوف سینمایی قابل تسری نباشد ولی میشود چند قرارداد تیپ را در دستور کار قرار دهیم و هرگونه احتمالی که ممکن است یک اثر هنری را در معرض آسیبپذیری قرار دهد، در جزئیات آن پیشبینی شود. اما تا زمانی که قرارداد تیپ به شکل فراگیر الزامآور نشده باید با برگزاری همایش ها و نشستها این خلأ را پر کرد و این مسائل را یادآوری کرد تا افراد به همین راحتی اسرار یک اثر را لو ندهند.» او در نهایت به پایبندی به اصول اخلاق حرفهای بهعنوان رفتار کلیدی و بنیادی تأکید دارد: «من هنرمند باید آنقدر سعه صدر داشته باشم که به هر علتی اگر توافق اولیه استمرار پیدا نکرد دست به عمل تلافی جویانه نزنم و کینه ازلی و ابدی خود را بروز ندهم.»
اخلاق حرفهای ضمانت امانتداری
«رفتار حرفهای» مؤلفهای است که مشاور رسانهای فیلم «خروج» ابراهیم حاتمیکیا و البته مدیر روابطعمومی مؤسسه «اوج» هم بر آن تأکید دارد: «عرف معمول سینما این است که پس از نهاییشدن توافق، قرارداد بسته میشود اما در مذاکرات اولیه هم توضیحاتی رد و بدل میشود. برای امانتداری اطلاعات این مرحله یک ضمانت وجود دارد که آن هم اخلاق و رفتار حرفهای است»
محمد ذوقی در ادامه میگوید: «شاهد مثال رفتار حرفهای آقای فرامرز قریبیان است. در زمان کلید خوردن فیلم «خروج» محلیها سر صحنه حاضر بودند و از ایشان درخواست عکس یادگاری داشتند. آقای قریبیان در نهایت احترام از علاقهمندانشان عذرخواهی کرد و توضیح داد که با گریم فیلم اجازه عکس ندارد. هیچکدام از عوامل تولید که این موارد را به ایشان توضیح نداده بود اما آقای قریبیان بهعنوان بازیگر حرفهای خودشان تشخیص میدهند که این مناسبات را چطور رعایت کنند و چه رفتاری داشته باشند.» او میافزاید: «هر کدام از عوامل فیلم ممکن است تا زمان قطعی شدن همکاری یکسری مذاکرات داشته باشند که به هر دلیل به نتیجه نرسد، این یک روند معمول در تولید هر پروژه سینمایی است اما رفتار غیرمعمول این است که بعد از نهایی نشدن همکاری مصاحبه کنیم و درباره جزئیات توضیح دهیم؛ بخشی از فیلمنامهای را که خواندهایم شرح دهیم و بدتر از آن اطلاعات غلط بدهیم. در مورد این پروژه اطلاعاتی که درباره میزان دستمزد بازیگرها اعلام شده کاملاً غلط است.» مشاور رسانهای فیلم «خروج» در پاسخ به این سؤال که آیا اطلاعات ارائه شده آنقدر جدی هست که حاتمیکیا را مجبور به اعمال تغییرات کند هم توضیح میدهد: «نه خیلی جدی نیست، چون ایشان جزو نقشهای اصلی نبودند که فیلمنامه کامل را دریافت کنند. لذا انتشار بخشی از این اطلاعات که غلط هم هست منجر به تغییر فیلمنامه نخواهد شد.»
سفره دلتان را باز نکنید
جواد طوسی منتقد سینما و قاضی بازنشسته دادگستری در پاسخ به این سؤال به «ایران»میگوید: «این ماجرا دو منظر دارد. اول اینکه به طور متعارف در یکی از مواد قراردادهای تیپ به این مسأله اشاره میشود که طرف قرارداد تحت هر شرایطی نباید بدون هماهنگی با طرف اول (تهیهکننده، مدیر تولید و...) اطلاعاتی را در اختیار رسانهها قرار دهد. بر این اساس اگر تخطی و تخلفی صورت بگیرد قابل پیگیری قانونی است و میتوان مطالبه خسارت کرد. اما اگر قرارداد ساکت باشد یعنی صراحتاً به این مسأله اشاره نشده باشد باید به عرف و رویه جاری رجوع کنیم. در جامعه هنری و بین اهالی سینما عرف و مبنا چیست؟ آیا اگر کسی به هر دلیلی همکاریاش با یک پروژه قطع شد میتواند اطلاعات و اخبار آن را در اختیار رسانهها قرار دهد؟ مسلماً نه.»
این حقوقدان با گلایه از اینکه در بخشی از فضای فرهنگی هنری جامعه هنوز قواعد و مناسبات حرفهای حکمفرما نشده میافزاید: «اگر رفتارشناسی حرفهای جا بیفتد هر کسی به خودش اجازه نمیدهد که با قطع توافق همکاری (چه شفاهی و چه مکتوب) سفره دلش را پیش هر کسی باز کند. یک اثر سینمایی برای حفظ جذابیتها و بکر باقی ماندن مضمون یا دستمایهای که برای جذب حداکثری مخاطب میتواند ترغیبکننده باشد به اطلاعرسانی برنامهریزی شده نیاز دارد. اگر جذابیت و بکری مضمون پیش از به نمایش درآمدن اثر مخدوش شود یا در معرض آسیبپذیری قرار بگیرد طبق مواد یک و دو قانون مسئولیتهای مدنی امکان پیگیری دارد. اگر چه متأسفانه در جامعه و سیستم قضایی ما خسارت معنوی جانیفتاده و در این خصوص محاکم یک مقدار قلمشان میلرزد و انعطافپذیری لازمه را ندارند.»
او در پاسخ به سؤالی درباره سازوکار خانه سینما برای مقابله با رفتارهای مشابه به موضوع مناقشه لیلا حاتمی و سازندگان «نهنگ آبی» اشاره کرده و میگوید: «چنین تشکیلاتی بهعنوان شورای صیانت در خانه سینما وجود دارد و آقای سعید ملکان از طریق این شورا مسأله را پیگیری کردند.»
جواد طوسی ابراز امیدواری میکند پیگیری قانونی موارد مشابه عاملی بازدارنده در تکرار این ماجرا باشد چرا که به گفته او«آثار هنری ما مخاطب شناسی خیلی کلان و گسترده و حرفهای ندارند و باید اطلاعرسانی هوشمندانه انجام بگیرد.» او سایتهای خبری را در این ماجرا خیلی هم مقصر نمیداند و میگوید: «خبرنگار میخواهد پوشش خبریاش را داشته باشد و بر اساس سماجت و بلد بودن قواعد بازی ممکن است شما را تخلیه اطلاعاتی کند. من مصاحبه شونده باید حساب شده پاسخ بگویم و آثار و تبعات بعدی را هم ارزیابی کنم.» این منتقد سینما در ریشهیابی و آسیبشناسی این اتفاق البته به یک اهمال از جانب خانه سینما هم اشاره میکند: «بارها از طریق مراجع داوری خانه سینما یادآور شدهایم که باید قرارداد تیپ نهادینه شود. یک مورد خاص ممکن است برای همه صنوف سینمایی قابل تسری نباشد ولی میشود چند قرارداد تیپ را در دستور کار قرار دهیم و هرگونه احتمالی که ممکن است یک اثر هنری را در معرض آسیبپذیری قرار دهد، در جزئیات آن پیشبینی شود. اما تا زمانی که قرارداد تیپ به شکل فراگیر الزامآور نشده باید با برگزاری همایش ها و نشستها این خلأ را پر کرد و این مسائل را یادآوری کرد تا افراد به همین راحتی اسرار یک اثر را لو ندهند.» او در نهایت به پایبندی به اصول اخلاق حرفهای بهعنوان رفتار کلیدی و بنیادی تأکید دارد: «من هنرمند باید آنقدر سعه صدر داشته باشم که به هر علتی اگر توافق اولیه استمرار پیدا نکرد دست به عمل تلافی جویانه نزنم و کینه ازلی و ابدی خود را بروز ندهم.»
اخلاق حرفهای ضمانت امانتداری
«رفتار حرفهای» مؤلفهای است که مشاور رسانهای فیلم «خروج» ابراهیم حاتمیکیا و البته مدیر روابطعمومی مؤسسه «اوج» هم بر آن تأکید دارد: «عرف معمول سینما این است که پس از نهاییشدن توافق، قرارداد بسته میشود اما در مذاکرات اولیه هم توضیحاتی رد و بدل میشود. برای امانتداری اطلاعات این مرحله یک ضمانت وجود دارد که آن هم اخلاق و رفتار حرفهای است»
محمد ذوقی در ادامه میگوید: «شاهد مثال رفتار حرفهای آقای فرامرز قریبیان است. در زمان کلید خوردن فیلم «خروج» محلیها سر صحنه حاضر بودند و از ایشان درخواست عکس یادگاری داشتند. آقای قریبیان در نهایت احترام از علاقهمندانشان عذرخواهی کرد و توضیح داد که با گریم فیلم اجازه عکس ندارد. هیچکدام از عوامل تولید که این موارد را به ایشان توضیح نداده بود اما آقای قریبیان بهعنوان بازیگر حرفهای خودشان تشخیص میدهند که این مناسبات را چطور رعایت کنند و چه رفتاری داشته باشند.» او میافزاید: «هر کدام از عوامل فیلم ممکن است تا زمان قطعی شدن همکاری یکسری مذاکرات داشته باشند که به هر دلیل به نتیجه نرسد، این یک روند معمول در تولید هر پروژه سینمایی است اما رفتار غیرمعمول این است که بعد از نهایی نشدن همکاری مصاحبه کنیم و درباره جزئیات توضیح دهیم؛ بخشی از فیلمنامهای را که خواندهایم شرح دهیم و بدتر از آن اطلاعات غلط بدهیم. در مورد این پروژه اطلاعاتی که درباره میزان دستمزد بازیگرها اعلام شده کاملاً غلط است.» مشاور رسانهای فیلم «خروج» در پاسخ به این سؤال که آیا اطلاعات ارائه شده آنقدر جدی هست که حاتمیکیا را مجبور به اعمال تغییرات کند هم توضیح میدهد: «نه خیلی جدی نیست، چون ایشان جزو نقشهای اصلی نبودند که فیلمنامه کامل را دریافت کنند. لذا انتشار بخشی از این اطلاعات که غلط هم هست منجر به تغییر فیلمنامه نخواهد شد.»
آدرس کوتاه خبر:
