آینده مبهم مذاکرات؛
ایران و آمریکا در آستانه توافق یا تشدید تنش: ضربالاجل ترامپ به پایان رسید
امروز، ضربالاجل دو ماههای که دونالد ترامپ برای دستیابی به توافق هستهای با ایران تعیین کرده بود، به پایان میرسد. در حالی که مذاکرات در عمان با میانجیگری عمان در جریان است، اختلافات کلیدی بر سر غنیسازی اورانیوم همچنان مانع پیشرفت شده و آینده روابط دو کشور را در ابهام فرو برده است.
به گزارش میار، در ماههای اخیر، مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا با میانجیگری عمان در مورد برنامه هستهای و تحریمهای اقتصادی وارد فاز حساسی شده است و ضربالاجل دو ماههای که دونالد ترامپ برای دستیابی به توافق هستهای با ایران تعیین کرده بود، به پایان میرسد.
بنابراین گزارش، مذاکرات در 12 آوریل 2025 در مسقط آغاز شد و تاکنون چهار دور مذاکره صورت گرفته است. نمایندگان ایران (عباس عراقچی) و آمریکا (استیو ویتکوف) از طریق میانجیگری عمانی (بدر البوسعیدی) پیامهای خود را منتقل کردهاند. این مذاکرات در حالی برگزار میشود که تاریخچه روابط تنشآمیز ایران و آمریکا از دهه 1950 میلادی تا انقلاب اسلامی و بحران گروگانگیری سفارت آمریکا در تهران، سایهای طولانی بر گفتوگوها انداخته است.
پیشنهادات رد و بدل شده
پیشنهاد ایران
ایران طرح سهمرحلهای خود را به شرح زیر ارائه کرده است:
1. کاهش موقت غنیسازی: ایران پیشنهاد کاهش غنیسازی به 3.67 درصد را در ازای دسترسی به داراییهای 7 میلیارد دلاری بلوکهشده در آمریکا و مجوز صادرات 500 هزار بشکه نفت در روز ارائه کرده است. این اقدام میتواند به تثبیت بازار ارز کمک کند.
2. توقف دائمی غنیسازی در سطوح بالا: ایران تعهد به عدم تولید اورانیوم غنیشده بالاتر از 3.67 درصد را داده است، اما این موضوع را «حق غیرقابل انکار هستهای» برجسته کرده است.
3. فعالسازی بازرسیهای بینالمللی: بازگشت به پروتکل الحاقی آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) و همکاری با بازرسان در سایتهای غیراعلامی، مشروط به احترام به حاکمیت ملی.
پیشنهاد آمریکا
در دور چهارم مذاکرات (11 مه 2025)، آمریکا طرحی کتبی ارائه کرد که شامل موارد زیر است:
توقف کامل غنیسازی: آمریکا خواستار برچیدن تمامی سایتهای غنیسازی (نطنز، فردو، اصفهان) و انتقال سوخت هستهای به خارج از ایران است. این شرط در راستای همپیمانی با اسرائیل و عربستان، که از تقویت قابلیتهای هستهای ایران نگرانی دارند، قرار دارد.
محدودیت بر فناوریهای پیشرفته: ممنوعیت توسعه سانتریفیوژهای پیشرفته (مانند IR6) و محدودکردن ذخیره سوخت هستهای به کمتر از 300 کیلوگرم.
بازرسیهای بدون شرط: دسترسی آزاد بازرسان به تمامی مراکز هستهای و صنعتی، حتی بدون نیاز به اجازه مجوز قضایی ایرانی.
اختلافات کلیدی
اختلاف اصلی بر سر حق غنیسازی قرار دارد. ایران این موضوع را «حق مندرج در پروتکل الحاقی» برجسته میکند، در حالی که آمریکا آن را «تهدیدی وجودی برای اسرائیل و صلح منطقهای» میداند. همچنین، اختلاف نظر در مورد رفع تحریمهای تسلیحاتی (مانع خرید سیستمهای دفاعی پیشرفته) و ناظران بینالمللی در تنظیم مقررات هستهای وجود دارد.
دلایل تأخیر در مذاکرات
1. مشورتهای داخلی در ایران: عراقچی پس از دور چهارم مذاکرات، پیشنهاد آمریکا را به تهران منتقل کرده است و نیاز به تصمیمگیری هیات دولت و رهبری وجود دارد.
2. اختلافات ایدئولوژیک: تقابل بین هویتهای سیاسی (ایران به عنوان «مقاومتکننده نفوذ غربی» در برابر آمریکا به عنوان «ناظر بر منطقه») مانع از پیشرفت سریع شده است.
3. حساسیتهای منطقهای: اظهارات دونالد ترامپ در مورد تغییر نام خلیج فارس به «خلیج عربی» باعث خشم مقامات ایرانی شده و فضای مذاکرات را تحت تأثیر قرار داده است.
وضعیت بازار ارز: تقویت اخیر ریال
در 18 مه 2025، نرخ دلار به محدوده 800 هزار ریال کاهش یافت (بیش از 20 درصد در ماه) که به دلایل زیر قابل تحلیل است:
خوشبینی نسبت به لغو تحریمها: سرمایهگذاران ایرانی و بینالمللی انتظار دارند توافق منجر به بازگشایی بازارهای جهانی شود.
مداخلات بانک مرکزی: گمانهزنیهایی درباره خرید ریال توسط بانک مرکزی از منابع ذخیره اضطراری وجود دارد، اگرچه تأیید نشده است.
تحلیل اظهارات پس از مذاکرات
استیو ویتکوف: مذاکرات را «دلگرمکننده» دانست اما تأکید کرد که «توقف کامل غنیسازی» خط قرمز آمریکاست. این صحبتها در راستای حمایت اخیر آمریکا از اسرائیل در برابر تهدیدات ایران قرار میگیرد.
عباس عراقچی: غنیسازی را «حق غیرقابل مذاکره» خواند و خاطرنشان کرد که «اگر آمریکا اصرار به انکار این حق داشته باشد، مذاکرات متوقف خواهد شد».
دیدار وزرای خارجه ایران، عمان و قطر: این دیدار در 18 مه نشاندهنده تلاش منطقهای برای کاهش فشارهای آمریکا و حمایت از ایران است.
فرصت دو ماهه دونالد ترامپ
ضربالاجل 19 مه 2025 برای دستیابی به توافق هستهای امروز به پایان رسیده است. با وجود ادعای ترامپ در 15 مه مبنی بر «پذیرش شرایط اولیه از سوی ایران» هیچ توافقی اعلام نشده است. احتمالاً آمریکا به دنبال تمدید ضربالاجل با شرایط سختتر است اما این امر میتواند به تشدید تحریمها یا تنش نظامی منجر شود.
آینده روابط ایران و آمریکا
سناریوی توافق
لغو تحریمها: این امر میتواند ریال را بیشتر تقویت کند و صادرات نفت را به 2.5 میلیون بشکه در روز افزایش دهد.
کاهش تنش منطقهای: همکاری ایران و آمریکا در مبارزه با گروههای تروریستی (مانند داعش) ممکن خواهد شد.
سناریوی شکست
تحریمهای گستردهتر: ممنوعیت صادرات فولاد، فناوری دوگانهکاربردی و خدمات مالی بینالمللی.
تهدیدات نظامی: افزایش حضور نیروهای آمریکایی در خلیج فارس و احتمال حمله به تأسیسات هستهای ایران.
تأثیرات بازار و توصیهها
وضعیت کنونی بازار
تقویت ریال نشاندهنده انتظار لغو تحریمها است اما در صورت شکست مذاکرات، نوسانات شدیدی مانند فوریه 2025 (نرخ 1.04 میلیون ریال) مجدداً اتفاق خواهد افتاد.
توصیهها برای فعالان بازار
1. سرمایهگذاری در طلا و ارزهای دیجیتال: در صورت تشدید تنشها، این داراییها به عنوان پناهگاه ایمن عمل میکنند.
2. هماهنگی با بانکهای بینالمللی: در صورت لغو تحریمها، فرصتهای سرمایهگذاری در بخش انرژی و زیرساختها ایجاد خواهد شد.
3. کاهش وامهای کوتاهمدت: با توجه به عدم اطمینان سیاسی، مسدود کردن سرمایه در پروژههای بلندمدت اولویت دارد.
بنابراین گزارش، مذاکرات ایران و آمریکا در معرض فشارهای داخلی و منطقهای قرار دارند. در حالی که ایران اصرار بر حفظ حقوق هستهای دارد، آمریکا تحت فشار اسرائیل و عربستان به دنبال محدود کردن قدرت ایران است. برای فعالان بازار، آمادگی برای هر دو سناریو (توافق یا شکست) ضروری است. در نهایت، استقلال سیاست خارجی ایران و مقاومت در برابر فشارهای هژمونیک میتواند به عنوان ستون فقرات چشمانداز اقتصادی کشور عمل کند.
