حقوق ناکافی، زندگی در خطر؛ آیا چرخه فجایع تمام خواهد شد

در سال ۱۴۰۴، کارگران ایران با حقوق حداقلی ۱۰۳٫۹۹ میلیون تومان در ماه مواجه هستند که تنها حدود ۳۰ درصد هزینه‌های زندگی یک خانوار متوسط را پوشش می‌دهد. در همین حال، حوادث صنعتی مانند آتش‌سوزی بندر شهید رجایی که حداقل ۴۰ کشته و ۸۰۰ زخمی برجای گذاشت، نشان‌دهنده شرایط ناامن کاری و عدم حمایت کافی از کارگران است. این وضعیت، نیاز مبرم به اصلاحات جامع در قوانین کار و ایمنی را بیش از پیش آشکار می‌کند.

به گزارش میار، وضعیت کارگران در ایران به دلیل حقوق ناکافی، شرایط کاری ناامن و فقدان حمایت‌های قانونی، به یکی از چالش‌های اصلی جامعه تبدیل شده است. حوادث صنعتی مانند آتش‌سوزی بندر شهید رجایی، ریزش متروپل آبادان و انفجار معدن زغال‌سنگ گلستان، نشان‌دهنده بی‌توجهی به ایمنی کارگران است. این گزارش با تمرکز بر حقوق کارگران و تأثیر حوادث صنعتی بر جامعه کارگری، به بررسی این مشکلات و پیامدهای آن می‌پردازد.

حوادث صنعتی مرتبط با کارگران

برای تمرکز بر جامعه کارگری، حوادثی انتخاب شده‌اند که مستقیماً کارگران را تحت تأثیر قرار داده‌اند. جدول زیر این حوادث را خلاصه می‌کند:

۱.۱ آتش‌سوزی بندر شهید رجایی

این حادثه در ۲۶ آوریل ۲۰۲۵ در بندر شهید رجایی، بزرگ‌ترین بندر تجاری ایران، رخ داد. انفجار ناشی از مواد شیمیایی حداقل ۴۰ کشته و بیش از ۱۲۰۰ زخمی برجای گذاشت.  

• علت: احتمالاً ذخیره‌سازی نامناسب مواد شیمیایی و عدم رعایت استانداردهای ایمنی.  
• تأثیر بر کارگران: حدود ۷۰٪ کارگران موقت بندر فاقد بیمه درمانی بودند (گزارش اتحادیه کارگری بندر). خانواده‌های قربانیان با مشکلات مالی مواجه شدند.  
• پاسخ مسئولان: تشکیل کمیته تحقیق اما نتایج آن هنوز منتشر نشده است.

۱.۲ ریزش متروپل آبادان 

در ۲۳ مه ۲۰۲۲، ساختمان ۱۰ طبقه متروپل در حال ساخت فروریخت و ۴۱ نفر را کشت.  

• علت: مجوز ساخت برای ۵ طبقه صادر شده بود، اما ۱۰ طبقه ساخته شد. فساد در سازمان نظام مهندسی و رشوه‌خواری گزارش شد (روزنامه اعتماد).  
• تأثیر بر کارگران: ۶۰٪ کارگران فاقد بیمه بودند و خانواده‌های قربانیان هنوز درگیر دریافت خسارت‌اند (روزنامه شرق).  
• پاسخ مسئولان: چند مقام محلی بازداشت شدند اما هیچ مقام ارشد محاکمه نشد.

۱.۳ انفجار معدن زغال‌سنگ گلستان 

در ۳ مه ۲۰۱۷، انفجار در معدن زمستان‌یورت گلستان ۳۵ کارگر را کشت.  

• علت: انباشت گاز متان و نبود سیستم تهویه استاندارد.  
• تأثیر بر کارگران: ۸۵٪ کارگران فاقد بیمه مسئولیت بودند (انجمن ایمنی معادن ایران).  
• پاسخ مسئولان: وعده‌های جبران خسارت داده شد اما بسیاری از خانواده‌ها همچنان بدون حمایت‌اند.

حقوق و پوشش بیمه‌ای کارگران

حقوق کارگران

حداقل حقوق کارگران در سال ۱۴۰۴ به ۱۰۳٫۹۹ میلیون ریال (تقریباً ۱۲۸ دلار با نرخ ۸۱۴,۵۰۰ ریال به ازای هر دلار) افزایش یافته است. این مبلغ برای کارگران متأهل با دو فرزند به ۱۶۳٫۵۱ میلیون ریال می‌رسد. با این حال، با تورم ۵۰٪، این حقوق تنها ۳۰٪ هزینه‌های زندگی یک خانوار ۳٫۳ نفره (حدود ۳۴۶٫۶۳ میلیون ریال یا ۴۲۶ دلار در ماه) را پوشش می‌دهد. این شکاف، کارگران را به فقر سوق داده است.

وضعیت بیمه

حدود ۴۰٪ کارگران در بخش‌های پرخطر (معدن، ساخت‌وساز، بنادر) فاقد بیمه درمانی یا حوادث هستند (مرکز آمار ایران).  

• علل: قراردادهای موقت و ضعف ماده ۱۴۸ قانون کار در نظارت بر بیمه.  
• پیامدها: در حوادث، کارگران و خانواده‌هایشان بدون حمایت مالی می‌مانند. برای مثال، در بندر رجایی، تنها ۲۰٪ کارگران بیمه حوادث داشتند.

فساد و شرایط ناامن کاری

فساد در صدور مجوزها و معافیت‌های نظارتی، شرایط کاری را خطرناک کرده است:  

• متروپل: اسناد قضایی نشان‌دهنده رشوه‌خواری و گزارش‌های جعلی ایمنی است (روزنامه اعتماد).  
• معافیت‌های نظارتی: شرکت‌های وابسته به نهادهای نظامی از بازرسی معاف‌اند، که ایمنی را کاهش می‌دهد.  
• معدن گلستان: هشدارهای ایمنی نادیده گرفته شد، که به فاجعه منجر شد.

واکنش مسئولان و چرخه فاجعه

پاسخ مسئولان به حوادث معمولاً در چهار مرحله است:  

1. انکار: مانند ادعای سخنگوی قوه قضائیه در متروپل که مردم را مقصر دانست.  
2. وعده‌های بی‌اثر: تشکیل کمیته‌های تحقیق که نتایجشان منتشر نمی‌شود.  
3. جبران ناکافی: پرداخت دیه (حدود ۵۰,۰۰۰ دلار برای هر کشته) که ناکافی است.  
4. فراموشی: موضوع توسط رسانه ها به فراموشی سپرده می‌شود.

مقایسه با استانداردهای جهانی

در کشورهای پیشرفته، فجایع منجر به اصلاحات می‌شوند:  

• آلمان (انفجار کارخانه شیمیایی، ۲۰۱۶): وزیر محیط زیست استعفا داد و قوانین جدید تصویب شد.  
• کره جنوبی (ریزش ساختمان، ۱۹۹۵): ۱۷ مقام ارشد محکوم شدند.  
• ایران: هیچ مقام ارشدی استعفا نداده و گزارش‌های تحقیق منتشر نمی‌شود.

بهره‌کشی اقتصادی از کارگران

کارگران با مشکلات اقتصادی متعددی مواجه‌اند:  

• قراردادهای موقت: بسیاری از کارگران با قراردادهای یک‌ماهه استخدام می‌شوند که بیمه را حذف می‌کند.  
• حقوق ناکافی: حتی با افزایش حقوق، کارگران نمی‌توانند هزینه‌های اولیه مانند اجاره را تأمین کنند.  
• معافیت‌های نظارتی: شرکت‌هایی خاص از بازرسی معاف‌اند، که حقوق کارگران را نقض می‌کند.

پرسش‌های بی‌پاسخ

• چرا هیچ مقام ارشدی پاسخگو نبوده است؟  
• چرا اسناد فساد تنها پس از فاجعه منتشر می‌شوند؟  

بنابراین گزارش، کارگران ایرانی با حقوق ناکافی، شرایط کاری ناامن و فقدان حمایت قانونی مواجه‌اند. حوادث صنعتی مانند بندر رجایی، متروپل و معدن گلستان، نتیجه فساد، نظارت ضعیف و بی‌توجهی به ایمنی است. تا زمانی که شفافیت و پاسخگویی وجود نداشته باشد، این چرخه فاجعه ادامه خواهد یافت.

پیشنهادات

1. تقویت قوانین کار: اجباری کردن بیمه برای همه کارگران.  
2. مبارزه با فساد: شفاف‌سازی صدور مجوزها و نظارت دقیق.  
3. پاسخگویی: محاکمه مقامات مقصر.  
4. اتحادیه‌های مستقل: اجازه فعالیت به اتحادیه‌ها برای دفاع از حقوق کارگران.  
5. استانداردهای جهانی: همسویی با قوانین بین‌المللی ایمنی و کار.