یکی از نکات مهم در ساخت برنامه های تلویزیونی و به خصوص برنامه های مناسبتی و حتی صبحگاهی انتقال فرهنگ و زندگی ایرانی به عنوان مولفه برنامه سازی است که این مولفه ها هم می تواند در ساخت دکور نمود پیدا کند و هم در آیتم ها و وله هایی که مابین برنامه پخش می شود و حتی در بخش مهمان و کارشناس.
اما از آنجایی که برای اغلب برنامه هایی از این دست بودجه های چندان مطلوبی تعریف نمی شود، برنامه ساز ناچار است از عواملی دعوت به همکاری کند که دستمزدهای کمتری می گیرند. از این رو از انتخاب مجری گرفته تا طراح دکور و سایر عوامل سازنده در یک برنامه گاها آدم ها چندان حرفه ای و خلاقی نیستند. البته این درباره همه برنامه هایی که تا به امروز از شبکه های مختلف سیما پخش شده اند، صدق نمی کند. اما بپذیریم که کمبود زمان و بودجه لطمات بسیاری را به برنامه های تلویزیونی وارد کرده است. از جمله برنامه های مناسبتی که در اعیاد و یا ایام خاصی روی آنتن می روند.
نکته دیگر اینکه در برنامه هایی که انتظار می رود پربیننده باشند، برخی نکات رعایت نمی شود. از جمله انتقال فرهنگ و زندگی اصیل ایرانی که باید در بخش های مختلف یک برنامه نمود پیدا کند. از ساخت آیتم ها گرفته تا صحنه ای که به عنوان ویترین مقابل چشمان بیننده است و مجری و نوع پوششی که دارد و حتی مهمان.
گرچه یکی از اهداف اصلی مدیران تلویزیون برنامه سازی با المان های ایرانی و انتقال این فرهنگ غنی و اصیل است، اما برخی شرایط به عنوان موانع بر سر کار قرار می گیرند.
نمونه اخیر این موضوع برنامه های ویژه تحویل سال بود که از شبکه های مختلف پخش شد. آغاز سال نو و نوروز باستانی بهترین زمان برای انتقال فرهنگ و آداب و رسوم اقوام مختلف به مخاطبانی ب است که در داخل و خارج کشور در چنین ساعاتی به همراه خانواده پای تلویزیون می نشینند. گرچه تمام شبکه ها در تلاش برای رقابت با شبکه های دیگر بودند و در انتخاب مجری و مهمان و آیتم های مختلف سعی داشتند از هم پیشی بگیرند تا بتوانند نگاه مخاطبان بسیاری را به خود معطوف کنند. اما برخی از این برنامه ها صرفا هدفشان شیک تر بودن دکور و خوش پوشی مجری بود تا اصل قضیه. به عنوان مثال در برنامه شبکه سه که عده ای اذعان داشتند دکور برنامه کپی برداری از نمونه خارجی است، هیچ المان ایرانی در دکور دیده نمی شد. البته این برنامه هم به سبک احسان علیخانی تهیه و اجرا شده بود!
اما یکی از نکات مهم در این زمینه شبکه های فارسی زبان ماهواره ای بودند که در ساخت دکور و یا انتخاب مهمان ها و ساخت آیتم های مختلف نگاه دقیق تری به نوروز و فرهنگ ایرانی داشتند و به همین دلیل توانستند مخاطبان خود را راضی نگه دارند. البته یکی از نمونه های موفق در این زمینه برنامه «وقتشه» شبکه نسیم بود که در چیدمان سفره هفت سین و حتی انتخاب مهمان و کارشناس برنامه همخوانی بیشتری با این مورد داشت. حتی مهمانان برنامه از اقوام مختلف ایرانی انتخاب می شدند که با لباس و پوشش همان منطقه وارد استودیو شده و درباره اماکن گردشگری و فرهنگ و حتی غذا و سوغاتی آن منطقه صحبت می شد که در نوع خود کار قابل ارزشی بود.
حال با این مقدمه در ادامه در گفت و گویی که با برخی تهیه کنندگان برنامه های تلویزیونی و طراحان دکور داشتیم، این مسائل را از زاویه نگاه آنان نیز بررسی کردیم که در ادامه می خوانید:
مسعود میرزایی:
در ساخت دکور با استانداردهای جهانی خیلی فاصله داریم!
برنامه «مثبت دو» عنوان برنامه صبحگاهی شبکه دو است که هر روز صبح روی آنتن این شبکه می رود. مسعود میرزایی تهیه کننده این برنامه که «دهکده تندرستی» را هم در شبکه سلامت دارد، در خصوص اینکه تا چه حد از المان های ایرانی در طراحی دکور و ساخت بخش های مختلف برنامه بهره می گیرد، عنوان کرد: معمولا ما در ساخت همه برنامه ها این موضوع را مدنظر داریم و تا جایی که دستمان باز باشد، در دکور و ساخت آیتم این موضوع را مدنظر داریم.
وی در ادامه درباره خلاقیت طراح دکور و تاثیر روی برنامه افزود: به هر حال بحث بودجه در این زمینه خیلی تاثیرگذار است و محدودیتی که ما در این زمینه داریم، گاهی دستمان را برای خلاقیت می بنند و باعث می شود که به سمت اسپانسرینگ شدن برویم. دکور هم که در برنامه هایی از این دست اصلی ترین جزء برنامه است. بنابراین محدودیت بودجه باعث می شود که استانداردهایی که مدنظر است مغفول واقع شود.
وی در پاسخ به این سوال که اسپانسر ها تا چه حد در جزء جزء برنامه از جمله دکور دخل و تسلطی دارند هم بیان کرد: نه دخالتی در این کار ندارند. اما منظورم این است که تا برنامه روی آنتن نرود و شناخته نشود و دیده نشود که اسپانسر پای کار نمی آید تا بخشی از هزینه های برنامه را تقبل کند. از این رو تهیه کننده و برنامه ساز خودش باید برای ساخت برنامه و دکور هزینه کند. به همین دلیل در ابتدای کار با محدودیت بودجه روبرو می شوی و نمی توانی استانداردها را راعایت کنی.
میرزایی درباره بخش آیتم های یک برنامه به خصوص برنامه «مثبت دو» هم اظهار داشت: در ساخت آیتم ها که من همواره سعی می کنم به این نکات اهمیت داده و در کار رعایت کنم. البته که اولویت های سازمان هم همین نکاتی است که شما عنوان کردید. یعنی تجلیل از آداب و رسوم ایرانی و به تصویر کشیدن زیبایی های مختلف ایران هم جزو مسائلی است که سازمان به برنامه سازها تاکید می کند که در کار اعمال کنند. در کنار این موارد من هم به عنوان یک برنامه ساز این دغدغه فرهنگی را به شخصه دارم. اما گاهی شرایط تعیین کننده می شوند و روی کار تاثیر می گذارند.
این تهیه کننده درباره طراحان دکور و حضورشان در کار نیز گفت: ما تعداد محدودی از طراحان دکور داریم که به صورت حرفه ای در این زمینه کار می کنند و از این رو عده ای ناچار هستند که به دلیل شرایط موجود به طراحانی مراجعه کنند که طراحی داخلی انجام می دهند و یا گرافیست ها این کار را انجام می دهند. در صورتی که طراحی دکور در برنامه سازی نیاز به تخصص دارد و طراح باید بر اساس لنز دوربین و چیدمان دوربین ها دکور را طراحی کند. بنابراین در طراحی ممکن است دکور زیبا به نظر برسد، اما در برنامه و با وجود دوربین ها این اتفاق نمی افتد. بر عکس این مورد هم اتفاق می افتد. این مسائل به خلاقیت و توانایی طراح دکور هم برمی گردد و اینکه چقدر در این زمینه تجربه داشته باشد. من فکر می کنم از این نظر ما با استانداردهای جهانی خیلی فاصله داریم. اتفاقا بحثی که من به شخصه همیشه با آن مواجه بودم، همین طراحی دکور است. چون گاهی دستمزدهای این دوستان به قدری است که به دلیل کمبود بودجه نمی توانی به سراغ حرفه ای ها بروی و در نتیجه آنچه که مدنظر داری در کار رعایت نمی شود. به هر حال همه این موارد دخیل هستند.
محمد قاسمی:
اغلب دکورها قابل حمل شده اند! 
محمد قاسمی یکی از طراحان دکور برنامه های تلویزیونی و به خصوص برنامه های مناسبتی و نورزی است که سالهاست در این زمینه فعالیت می کند. برای اینکه این موارد را از نگاه طراحان دکور هم مورد ارزیابی قرار داده و بدانیم که چقدر این مسائل دغدغه برنامه ساز هم هست و از طراح دکور می خواند که در کار خود اعمال کند، از دو نفر از طراحان دکور هم در این باره نظرخواهی کردیم. محمد قاسمی در این باره به بانی فیلم گفت: اتفاقا یکی از رویکردهای سازمان همیشه همین مطلب بوده که در اصطلاح می گویند ایرانیزه کنید. اما نکته اصلی چیز دیگری است. به عنوان مثال یکی از برنامه هایی که من کار کردم، «بوی عیدی» بود که اصلا دکوری برایش تدارک ندیدند! این برنامه در یکی از دکورهای آماده سازمان پخش شد. علت این اتفاق هم این است که نمی خواهند بودجه ای برای دکور صرف شود. در صورتی که اولین رکن یک برنامه دکور است و پس از آن مجری و مهمان و… که البته یک تیم از مهمان ها هستند که هر سال از این شبکه به آن شبکه می روند.
وی در ادامه نیز با ذکر مثالی توضیح داد: من در حال طراحی دکور یک برنامه هستم. نکته جالب اینکه از من می خواهند دکور را پرتابل طراحی کنم. یعنی ما یک استودیو داریم و بیست برنامه! بنابراین دکوری باید طراحی کرد که قابل حمل باشد.
قاسمی در ادامه با اشاره به کم بودن استودیوها افزود: کمبود استودیوها باعث می شود که در طراحی دکورها قابل حمل بودن آن را مدنظر داشته باشیم. بنابراین دکور قابل حمل باید از زیر ساخت محکمی برخوردار باشد. پس باید استخوان بندی کار را از آهن تشکیل بدهی که دکور در حمل نشکند و از این رو هزینه ساخت دکور بالا می رود. پس سیاست های دیگری در نظر گرفته می شود. بدین معنا که برنامه ای که آماده است را در این دکور برویم. حال اگر این دکور هیچ ربطی هم به برنامه مورد نظر نداشته باشد هم مهم نیست. با تنگ و چمن درست می کنند!
این طراح دکور همچنین درباره وجود led در اغلب دکورهای برنامه های تلویزیونی نیز توضیح داد: تمام استودیوهای سازمان در حال مجهز شدن به وال ال ای دی است. یکی از دلایلش این است که هزینه کمتری در طراحی دکور دارد و در همه برنامه ها هم استفاده می شود. در ضمن می توانند اجاره هم کنند و هر آنچه که می خواهند می توانند به عنوان تصویر از آن استفاده کنند و از این طریق هزینه ساخت دکور پایین می آید که در اغلب برنامه ها هم دیده اید.
وی در پایان نیز گفت: یکی از مهمترین مشکلات در این زمینه فقدان یک اتحادیه برای دکوراتورهاست. در صورتی که اتحادیه تهیه کننده ها و کارگردان ها و غیره را داریم. اما ما در تلویزیون برای دکوراتورها اتحادیه ای نداریم. متاسفانه ما دکوراتور ها هم به دنبال چنین اتفاقی نیستیم. در صورتی که ما دکوراتورهای بزرگی داریم که بسیار توانمند و حرفه ای هستند.
ابوالفضل صفری:
طراح دکور باید خلاق و ایده پرداز باشد
یکی از بهترین دکورهای برنامه های نوروز ۹۷ برنامه «وقتشه» بود که از شبکه نسیم پخش شد. ابوالفضل صفری یکی از تهیه کننده های این برنامه که این روزها مجموعه «سارق روح» را نیز در شبکه ۵ دارد، در این باره به بانی فیلم گفت: ایده کلی که متعلق به مهدی هاشمی طراح دکور این برنامه است که به هر حال در هر کاری بخش عمده آن با مشورت صورت می گیرد. نه فقط مشورت اعضای گروه که با شبکه هم این اتفاق می افتد. به شدت شبکه نیز روی این مساله همواره تاکید دارد که دکوری که برای یک برنامه ساخته می شود، با فرهنگ ایرانی همخوانی داشته باشد.
وی افزود: حتی در بخش آیتم ها نیز این موضوع مدنظر قرار می گیرد و پیشنهاد شبکه هم این است که به سمت تجمل گرایی نرویم و کاملا ایرانی باشد.
وی در ادامه درباره خلاقیت طراح دکور هم عنوان کرد: به هر حال مهدی هاشمی طراح هوشمندی است و در برنامه های مختلفی که کار کرده، فضا را خوب فهمیده است و سعی کرده که خلاقانه عمل کند و از کپی کاری دوری کرده است. حتی من معتقدم درباره دکور برنامه «دورهمی» هم که نقد کپی کاری به ایشان وارد کردند، اما همان ایده را ایرانی کرد و به نظرم خیلی کار خوبی بود.
صفری درباره امکانات مالی قضیه نیز افزود: بودجه که بیشتر ابعاد کار را مشخص می کند و بیشتر به خلاقیت و ایده پردازی طراح دکور برمی گردد. البته led هایی که گاها در برنامه های مختلف استفاده می شود، بدون تعریف کار می شود. به عنوان مثال ما از ال ای دی در برنامه «وقتشه» به گونه ای استفاده کردیم که تعریفی برای آن شده بود. ما برای نشان دادن تصاویری از اماکن ایران از آن استفاده کردیم و کاملا مرتبط با موضوع آن برنامه بود.
مهدی هاشمی:
در نظر گرفتن سلیقه مخاطبان در ساخت دکور کار سختی است
مهدی هاشمی یکی از طراحان دکور توانمندی است که برنامه های مختلفی را در تلویزیون کار کرده است. از «دورهمی» گرفته تا «خندوانه» و «هوش برتر» و «وقتشه». وی در گفت و گو با بانی فیلم در خصوص استفاده از المان های ایرانی و طراحی دکور برنامه های تلویزیونی عنوان کرد: نکته ای که باید در این زمینه عرض کنم این است که قرار نیست در طراحی دکور همه برنامه های تلویزیونی از المان های ایرانی استفاده کنیم. باید دکور متناسب با محوریت و موضوع برنامه باشد. البته بیس کار ملی و ایرانی است. اما اینکه این اتفاق در همه فضای دکور نمود پیدا کند، این طور نیست.
وی همچنین درباره اینکه چقدر تهیه کننده ها در طراحی دکور به دنبال کم شدن هزینه ها هستند، از جمله برنامه هایی مثل دورهمی و خندوانه، ادامه داد: در خصوص برنامه هایی مثل «دورهمی» و یا «خندوانه» تهیه کننده به فکر پایین آوردن هزینه ها نیست. فقط به این فکر بودند که دکوری را طراحی کنیم که بتوانیم مخاطبان بسیاری را برایش در نظر بگیریم و با سلیقه های بسیاری همخوانی داشته باشد. در کل در طراحی دکور یکی از سخت ترین بخش های آن همین نکته است که باید چیزی طراحی کنید که با اقشار مختلف ارتباط برقرار کرده و آن را دوست داشته باشند.
وی با ذکر مثالی در این باره عنوان کرد: برای برنامه ای مثل «هوش برتر» که جایزه بهترین دکور را گرفت، باید دکوری طراحی می شد که با محتوای برنامه و مخاطبانی که دارد، تناسب داشته باشد. بنابراین ما این ایده را در طراحی داشتیم که شاهد بودید.
هاشمی در پایان نیز گفت: به هر حال دکور یکی از ارکان های مهم در یک برنامه تلویزیونی است که اهمیت بسیاری داشته و نیاز به خلاقیت دارد. البته ایرانی بودن دکور و استفاده از المان هایی که با فرهنگ ایرانی همخوانی داشته باشد، دغدغه شبکه و تهیه کننده است. اما خب خلاقیت و ایده پردازی و تجربیات طراح هم خیلی مهم است. البته گاهی برخی تهیه کنندگان هم دوست دارند که در طراحی دکور کپی از یک برنامه خارجی باشد. برای من هم پیش آمد و قبول نکردم. به هر حال شبکه و تهیه کننده پیشنهاد می کنند و این طور نیست که اجباری در کار باشد که هر آنچه شبکه و تهیه کننده می گویند باید انجام شود. البته نباید از کمبود استودیو ها هم غافل شد که تاثیر بسیاری روی کارها دارد. چون در یک استودیو و حتی در یک دکور ممکن است چند برنامه ساخته شود.
شهرام نسترن راد:
مهمترین ماموریت برنامه صبحگاهی ایجاد نشاط است
برنامه «حوالی امروز» برنامه صبحگاهی شبکه ۵ است که هر روز از این شبکه پخش می شود. شهرام نسترن راد تهیه کننده این برنامه در گفت و گو با بانی فیلم درباره استفاده از المان های ایرانی در دکور برنامه و گنجاندن آن در آیتم ها و بخش های مختلف برنامه های صبحگاهی و ویژه برنامه ها عنوان کرد: معمولا هر برنامه ای طراح دکور دارد و در پروسه برنامه سازی تهیه کننده طرحی را به شبکه ارائه می دهد و پس از اینکه مجوز ساخت از جانب شبکه داده شد، تهیه کننده موظف است که چند طرح برای دکور برنامه نیز به شبکه ارائه بدهد. البته این طرح ها در شورای دکور شبکه بررسی می شود که باید با موضوع برنامه و هویت برنامه همخوانی داشته باشد.
وی همچنین درباره طراحان دکور ادامه داد: اینکه برخی طراحان دکور در حقیقت طراح داخلی هستند و یا گرافیست که با برخی برنامه ها همکاری می کنند، بستگی به شبکه و نگاه مدیریت آن شبکه دارد. من در این ۴- ۵ سالی که در شبکه ۵ فعالیت می کنم، می دانم که در شبکه شورای دکور وجود دارد. در صورتی که پیش از این نبود و برنامه ساز می توانست هر دکوری را که برای برنامه اش می خواهد، بسازد. اما پیش از اجرا باید این طرح ها به شورا ارائه شود که ۴- ۵ نفر حرفه ای در این زمینه در شبکه حضور دارند که طرح ها را بررسی می کنند. بدین معنی که یک جمع ۱۰ نفره در این زمینه تصمیم گیری می کنند که همان المان هایی که شما ذکر کردید در این طرح ها بررسی می شود.
نسترن راد همچنین افزود: من به عنوان تهیه کننده نمی توانم هر دکوری را که مدنظر دارم، بسازم. همه چیز تحت نظارت است و باید مورد تایید قرار بگیرد. من در کنار برنامه «حوالی امروز» ویژه برنامه های مناسبتی شبکه ۵ را هم تهیه می کنم و همواره پروسه به همین شکل بوده که طی کرده ام.
وی در پاسخ به این سوال که در برنامه های صبحگاهی و مخاطبانی که این دست برنامه ها دارند، تا چه حد می توان فرهنگ ایرانی را در بخش های مختلف آن به مخاطب ارائه داد، توضیح داد: البته برنامه صبحگاهی ماموریت دیگری دارد. همانطور که هر برنامه ای ماموریتی دارد. در برنامه های صبحگاهی بیش از هر چیزی بحث نشاط صبحگاهی مهم است و اخبار روزی که می توان در عرض چند دقیقه به مخاطب ارائه کرد. ضمن اینکه ریتم برنامه هم باید تند باشد. البته آن چیزهایی که شما عنوان کردید را هم می توان یک مقدار در برنامه ارائه داد، اما هدف اصلی برنامه چیز دیگری است.
وی که سال گذشته تهیه کننده ویژه برنامه نوروز هم بوده، با اشاره به ویژگی های این نوع برنامه ها بیان کرد: در برنامه های نوروزی این اتفاق قطعا می افتد و دست برنامه ساز برای موضوعی که مدنظر شماست باز است و می تواند از المان های ایرانی و مرتبط با نوروز و فرهنگ ایرانی بهره بگیرد. البته باز هم طبق روال همه برنامه ها همه چیز در شورا مطرح و بررسی می شود و پس از تایید به مرحله اجرا می رسد. البته که در هر شبکه ای هر تههی کننده و برنامه سازی دوست دارد کار بسیار خوب و با کیفیتی را ارائه بدهد، اگر بودجه برایش مهیا باشد و بتواند به آنچه که می خواهد در اجرا برسد.
این تهیه کننده در پایان نیز گفت: هزینه ای که دربرآورد بودجه برای دکور یک برنامه تعیین می شود، باید طبق همان مبلغ برای دکور هزینه شود. بدین گونه نیست که تهیه کننده به عنوان مثال ۱۰۰ میلیون برآورد ساخت دکور کند و سعی کند با کمترین بودجه این دکور را بسازد و مابقی را برای خودش بردارد. البته شاید این سیستم در گذشته اتفاق می افتاد، اما در حال حاضر اینگونه نیست و تهیه کننده باید طبق همان مبلغی که تصویب شده را در دکور هزینه کند. چون نظارت و ارزیابی وجود دارد. یعنی وقتی برنامه تمام می شود، دکور را ارزیابی می کنند که خروجی ای که از شورای دکور آمده را من کامل اجرا کرده ام یا نه و این نظارت همواره تا پایان برنامه هست و همه چیز قانونمند است. البته این اتفاق در شبکه ۵ که افتاده است، من از سایر شبکه ها بی خبرم.