جنگی که از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ با حملات آمریکا و اسرائیل به ایران آغاز شد، اکنون وارد هفتمین هفته خود شده است؛ پس از ۴۰ روز درگیری مستقیم، آمریکا و ایران در ۸ آوریل به یک آتشبس دو هفتهای تن دادند و متعاقباً در ۱۶ آوریل، آتشبس ۱۰ روزه میان اسرائیل و لبنان نیز به اجرا درآمد.
به گزارش میار، در حالی که این روزها دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، میگوید توافق صلح با ایران بسیار نزدیک است و حتی از سفر احتمالی خود به اسلامآباد برای امضای توافق سخن میگوید اما در پسِ این خوشبینیِ محتاطانه، اقتصاد جهانی در حال تجربه شوکی است که به گفته تحلیلگران، از زمان بحران انرژی دهه ۱۹۷۰ بیسابقه بوده است. تنگه هرمز، شاهراه حیاتی یکپنجم نفت و گاز مایع جهان، عملاً بسته است. بهای نفت برنت از 100 دلار عبور کرده و قیمت گاز طبیعی در اروپا ۳۰ درصد جهش داشته است. اقتصاددان ارشد صندوق بینالمللی پول میگوید: «ما در حال برنامهریزی برای ارتقای پیشبینی رشد ۲۰۲۶ به ۳.۴ درصد بودیم، اگر جنگ اتفاق نمیافتاد.».
در این گزارش به بررسی آخرین وضعیت اقتصاد جهانی و ترسیم نقشه راه برای فعالان اقتصادی و مردم ایران در سه سناریوی محتمل پرداختهایم.
سیاستهای پولی بانکهای مرکزی بزرگ
فدرال رزرو آمریکا در نشست مارس ۲۰۲۶ برای دومین بار متوالی نرخ بهره را در محدوده ۳.۵ تا ۳.۷۵ درصد ثابت نگه داشت. سیاستگذاران پولی آمریکا اذعان کردهاند که جنگ با ایران چشمانداز تورم را نامطمئن ساخته است و پیشبینی تورم PCE برای سال جاری را از ۲.۴ به ۲.۷ درصد افزایش دادهاند. جروم پاول رئیس فدرال رزرو، در بیانیه پایانی نشست مارس تأکید کرد: «اقتصاد آمریکا با سرعتی قوی در حال گسترش است اما ریسکهای صعودی تورم با تحولات خاورمیانه افزایش یافته است.»
بازارهای مالی اکنون احتمال هرگونه کاهش نرخ بهره در سال ۲۰۲۶ را از قیمتگذاری خود حذف کردهاند. برخی مقامات فدرال رزرو حتی به چارچوب دوطرفه برای سیاستگذاری تمایل دارند، به این معنا که در صورت تداوم فشارهای تورمی، افزایش نرخ بهره را نیز رد نمیکنند.
بانک مرکزی اروپا نیز در نشست مارس نرخهای خود را بدون تغییر نگه داشت؛ نرخ تسهیلات سپردهگذاری ۲ درصد و نرخ عملیات اصلی بازخرید ۲.۱۵ درصد. کریستین لاگارد رئیس بانک مرکزی اروپا، در بیانیهای اعلام کرد: «جنگ در خاورمیانه چالشهای جدیدی برای تورم ایجاد کرده و ریسکهای نزولی برای رشد اقتصادی را افزایش داده است.» نکته قابل تأمل اینکه احتمال افزایش نرخ بهره توسط بانک مرکزی اروپا در سال ۲۰۲۶ اکنون ۸۴ درصد برآورد میشود.
اختلالی بیسابقه در زنجیره تأمین انرژی جهان
بسته شدن تنگه هرمز، بزرگترین شوک عرضه انرژی در تاریخ معاصر را رقم زده است. بر اساس برآورد رویترز، ۴۵ روز پس از بسته شدن این تنگه، تردد نفتکشها همچنان به کسری از میانگین ۱۳۰ عبور روزانه پیش از جنگ محدود است. یوهانس راوبال تحلیلگر ارشد نفت در مؤسسه کپلر، میگوید: «تلفات تجمعی عرضه نفت خام و میعانات گازی خاورمیانه تاکنون به ۴۹۶ میلیون بشکه رسیده است.»
کمیسیون اروپا در ارزیابی محرمانهای که به رویت رویترز رسیده، هشدار داده است: «اختلال مستمر در عرضه نفت منجر به تخریب تقاضا خواهد شد، به این معنا که مصرف سوخت بهاجبار کاهش مییابد.» در بدترین سناریوی صندوق بینالمللی پول، قیمت نفت ۱۰۰ درصد و قیمت گاز ۲۰۰ درصد نسبت به سطح پایه ژانویه افزایش خواهد یافت.
بانک سرمایهگذاری سوسیته جنرال در تحلیلی که ۳۰ مارس منتشر کرد، برآورد کرده است که ایران ۲ میلیون بشکه در روز از ظرفیت صادراتی خود را برای باقیمانده سال ۲۰۲۶ از دست خواهد داد. تحلیلگران این بانک پیشبینی میکنند که قیمت نفت برنت در آوریل به طور میانگین حدود ۱۲۵ دلار خواهد بود با جهشهای احتمالی تا ۱۵۰ دلار.
قربانیان اصلی شوک انرژی
مصر؛ در خط مقدم بحران
مصر به عنوان یک واردکننده خالص انرژی و مواد غذایی، از آسیبپذیرترین اقتصادهای منطقه در برابر این جنگ است. پوند مصر از زمان آغاز جنگ حدود ۸ درصد در برابر دلار، ارزشش کاهش یافته و بدترین عملکرد را در میان ارزهای جهان ثبت کرده است. حدود ۷ میلیارد دلار سرمایهگذاری پرتفوی از بازار بدهی مصر خارج شده است.
محمد ابوباشا، رئیس تحلیل اقتصاد کلان در بانک سرمایهگذاری EFG-Hermes، میگوید: «افزایش قیمتهای جهانی نفت و گاز، فشار مضاعفی بر بودجه مصر، روند تورم و حساب جاری وارد خواهد کرد.» بانک مرکزی مصر نرخ بهره را با ۶ واحد درصد افزایش به ۲۷.۷۵ درصد رسانده است. با این حال، تحلیلگران گلدمن ساکس معتقدند مصر آسیبپذیر اما تابآورتر از گذشته است.
ترکیه؛ تورم مزمن در سایه جنگ
ترکیه با تورم ۳۰.۹ درصدی در مارس ۲۰۲۶ مواجه است. بانک مرکزی ترکیه برای دفاع از لیر، حدود ۵۰ میلیارد دلار از ذخایر ارزی خود را در هفتههای نخست جنگ به بازار تزریق کرد. مهمت شیمشک، وزیر خزانهداری و دارایی ترکیه، هشدار داده است: «اگر شوک جنگ تداوم یابد، ترکیه آماده اقدامات اقتصادی جدید خواهد بود.»
پاکستان؛ موقعیت نسبتاً باثباتتر
پاکستان خلاف مصر و ترکیه، موقعیت نسبتاً باثباتتری دارد. ذخایر ارزی این کشور به ۱۸ میلیارد دلار معادل ۳.۳ ماه وارداتاش، رسیده است و رشد اقتصادی حدود ۴ درصد پیشبینی میشود. با این حال، صندوق بینالمللی پول هشدار داده که تورم پاکستان به ۵.۵ درصد خواهد رسید و حساب جاری ۰.۳ واحد درصد بدتر خواهد شد.
سناریوهای پیشرو؛ سه مسیر برای اقتصاد ایران و جهان
صندوق بینالمللی پول در گزارش چشمانداز اقتصاد جهانی (آوریل ۲۰۲۶) سه سناریو برای آینده اقتصاد جهان ترسیم کرده است
سناریو | پیشبینی رشد جهانی ۲۰۲۶ | قیمت نفت (میانگین ۲۰۲۶) | تورم جهانی |
مرجع (آتشبس پایدار و توافق) | ۳.۱٪ | ~۸۲ دلار | ۴.۴٪ |
نامطلوب (جنگ محدود با اختلال مستمر) | ۲.۵٪ | ~۱۰۰ دلار | ۵.۴٪ |
شدید (تشدید درگیری و تداوم تا ۲۰۲۷) | ۲.۰٪ | ~۱۱۰ دلار (تا ۱۲۵ دلار در ۲۰۲۷) | ۵.۸٪ |
پیر-اولیویه گورینشا، اقتصاددان ارشد صندوق بینالمللی پول، در کنفرانس خبری واشنگتن گفت: «از سال ۱۹۸۰ تنها چهار بار رشد جهانی به ۲ درصد یا کمتر رسیده است؛ بحران مالی ۲۰۰۸ و پاندمی کووید-۱۹ از جمله این موارد بودند.»
راهنمای عملی برای مخاطب ایرانی؛ در هر سناریو چه باید کرد؟
بر اساس تحلیل دادههای اقتصادی و روندهای جهانی، راهنمای زیر برای فعالان اقتصادی و خانوارهای ایرانی در سه سناریوی محتمل ارائه میشود
سناریوی اول؛ تمدید آتشبس و توافق جامع (محتملترین سناریو در کوتاهمدت)
در این سناریو، انتظار میرود:
- قیمت نفت از سطوح کنونی به تدریج به ۸۰ الی ۸۵ دلار کاهش یابد.
- تنگه هرمز به تدریج بازگشایی شود.
- بخشی از تحریمهای ثانویه تعلیق یا لغو شود.
- دسترسی ایران به درآمدهای ارزی مسدودشده بهبود یابد.
توصیههای عملی:
- مدیریت نقدینگی ریالی: با بهبود احتمالی دسترسی به ارز و کاهش انتظارات تورمی، نرخ دلار بازار آزاد میتواند از سقف ۱۵۷ هزار تومان به سمت ۱۲۰-۱۳۰ هزار تومان کاهش یابد. نگهداری کل دارایی به صورت ارز در این سناریو با ریسک کاهش ارزش همراه است. ترکیب متوازن ریال و ارز (۵۰-۵۰) منطقیتر است.
- بازار مسکن: کاهش انتظارات تورمی میتواند به توقف رشد قیمت مسکن منجر شود. خریداران مصرفی میتوانند با احتیاط بیشتری تصمیمگیری کنند.
- سپردههای بانکی: با توجه به نرخ تورم سالانه ۴۸.۳ درصدی، نرخ سود بانکی ۳۰ درصد همچنان جذابیت محدودی دارد. با این حال، در صورت کاهش تورم به زیر ۴۰ درصد، سپردههای یکساله گزینه مناسبتری خواهند شد.
سناریوی دوم؛ از سرگیری جنگ (ریسک صعودی قیمتها)
در این سناریو، انتظار میرود:
- قیمت نفت به سرعت از ۱۵۰ دلار عبور کند و به سمت ۲۰۰ دلار حرکت کند.
- ارزش ریال به شدت کاهش یابد.
- تورم از ۵۰ درصد فراتر رود.
- صادرات نفت ایران تقریباً متوقف شود و درآمدهای ارزی به حداقل برسد.
توصیههای عملی:
- حفظ داراییهای ارزی و طلا: در این سناریو، دلار و طلا بهترین پناهگاههای امن خواهند بود. تنوعبخشی به سبد ارزی مانند دلار، یورو و درهم، توصیه میشود.
- اجتناب از سرمایهگذاری بلندمدت ریالی: خرید اوراق مشارکت بلندمدت یا سپردهگذاری بلندمدت ریالی در این سناریو به شدت زیانده خواهد بود.
- خرید کالاهای بادوام پیش از جهش قیمت: لوازم خانگی، خودرو و کالاهای الکترونیکی وارداتی با افزایش شدید قیمت مواجه خواهند شد. خرید پیشدستانه منطقی است.
- حفظ نقدینگی اضطراری: در صورت تداوم جنگ، دسترسی به خدمات بانکی و پرداختهای الکترونیک ممکن است با اختلال مواجه شود. نگهداری مقداری وجه نقد در دسترس ضروری است.
سناریوی سوم؛ وضعیت میانه (نه جنگ تمامعیار، نه صلح پایدار)
این سناریو که شامل آتشبسهای شکننده و مکرر و جنگ فرسایشی با شدت کم میشود، محتملترین وضعیت برای ۶ تا ۱۲ ماه آینده است.
توصیههای عملی:
- استراتژی پلکانی در بازار ارز: خرید و فروش پلکانی به جای ورود یا خروج یکباره از بازار.
- تنوعبخشی حداکثری به سبد دارایی: ترکیبی از ارز (۴۰٪)، طلا (۲۰٪)، مسکن (۲۰٪) و سپرده بانکی (۲۰٪).
- پایش مستمر اخبار مذاکرات اسلامآباد: هرگونه پیشرفت یا شکست در مذاکرات، سیگنال قوی برای تغییر استراتژی خواهد بود.
- مدیریت هزینههای خانوار: با توجه به تورم ۴۸ درصدی، اولویتبندی هزینهها و حذف مخارج غیرضروری توصیه میشود.
چه خواهد شد؟!
اقتصاد جهانی در نقطه عطفی تاریخی قرار دارد. جنگی که از ۲۸ فوریه آغاز شد، نه تنها معادلات ژئوپلیتیک خاورمیانه را دگرگون کرده، بلکه مسیر سیاستهای پولی، تجارت انرژی و رشد اقتصادی را در سراسر جهان تغییر داده است. صندوق بینالمللی پول هشدار میدهد که حدود ۴۵ میلیون نفر در صورت تداوم جنگ با ناامنی غذایی حاد مواجه خواهند شد.
در نتیجه برای ایران، سه مسیر پیشرو متصور است
مسیر اول (محتمل ۴۵٪): توافق جامع در اسلامآباد طی ۱-۲ ماه آینده. در این صورت، اقتصاد ایران با کاهش تدریجی تحریمها، افزایش صادرات نفت و کاهش نرخ ارز به زیر ۱۲۰ هزار تومان مواجه خواهد شد. رشد اقتصادی میتواند در سال ۲۰۲۷ به ۳-۴ درصد برسد.
مسیر دوم (محتمل ۳۵٪): آتشبس شکننده بدون توافق جامع. در این سناریو، تنگه هرمز به طور محدود بازگشایی میشود اما تحریمها پابرجا میمانند. در این صورت تورم بالای ۴۰ درصد تداوم مییابد.
مسیر سوم (محتمل ۲۰٪): فروپاشی مذاکرات و از سرگیری جنگ. در این سناریو، اقتصاد ایران با شوک شدید عرضه و تقاضا روبرو میشود و تورم همچنان بالا خواهد ماند و احتمال افزایش آن نیز زیاد است. بانک جهانی پیشبینی کرده است که در این سناریو، رشد اقتصادی کشورهای در حال توسعه به ۲.۶ درصد سقوط خواهد کرد.
بنابراین گزارش، فعالان اقتصادی و خانوارهای ایرانی باید خود را برای یک دوره گذار طولانی و پرنوسان آماده کنند. انعطافپذیری در استراتژیهای مالی، تنوعبخشی به سبد دارایی و پایش مستمر تحولات اسلامآباد، سه اصل کلیدی برای عبور از این مقطع تاریخی است.