در آستانه گذر از هفته سوم اینترنت بینالملل شدیداً محدود (که تا چند روز پیش عملاً قطع بود)، وضعیت موجود، نتوانسته افق تاریک زندگی دیجیتال و معیشت هزاران ایرانی وابسته به فضای آنلاین را روشن کند؛ در حالی که مقامات از تصمیمات امنیتی و تلاش برای وصل، سخن میگویند، دادههای رصد بینالمللی و انبوه پیامهای کاربران حکایت از ادامه روند انزوای دیجیتال و عملیاتی شدن تدریجی طرح اینترنت طبقاتی دارد؛ طرحی که به گفته تحلیلگران، شکاف اجتماعی را عمیقتر و روایت جمعی را مخدوش میکند و در کوتاهمدت، جامعه اقتصادی دیجیتال کشور را به سوی ورشکستگی پیش میبرد.
به گزارش میار، قطع دسترسی به اینترنت جهانی توسط نهادهای حاکمیتی ایران، سابقهای طولانی دارد و در رویدادهای مهمی چون آبان ۱۳۹۸، اتفاقات ۱۴۰۱ و درگیریهای نظامی اخیر بین ایران و اسرائیل به کار گرفته شده است. هدف اصلی این اقدام، کنترل جریان اطلاعات، محدود کردن پوشش رسانهای رویدادها و جلوگیری از سازماندهی اعتراضات عنوان شده است. با این حال، قطعی کنونی که از ۱۸ دیماه آغاز شده است، از نظر مدت و شدت، بیسابقه توصیف میشود و حتی از قطعی سراسری آبان ۹۸ نیز فراتر رفته است.
بازی پینگپنگ ارتباطی و بازگشایی نمایشی
خلاف اعلامهای گاهبهگاه مقامات درباره بهبود وضعیت، دادههای شبکههای رصد جهانی مانند نتبلاکس و کلودفلر، الگویی ناپایدار و آشفته را نشان میدهند. برای مثال، در تاریخهای مختلف، دسترسی برای مدتی کوتاه (حتی ۳۰ دقیقه) تا ۹۲٪ بازیابی شده و سپس به سرعت به زیر ۲۱٪ سقوط کرده است. این نوسان شدید، به «بازی پینگپنگ» اینترنت معروف شده و بیاعتمادی را تشدید کرده است. در ضمن! برخی خدمات و پلتفرمهای داخلی فعال شدهاند اما کاربران و صاحبان کسبوکارهای فعال در فضای مجازی، میگویند این پلتفرمها از نظر کارایی، قابلیت و مخاطب، جایگزین مناسبی برای فضای بینالمللی نیستند.
فریاد خاموش شده کسبوکارهای دیجیتال
بخش خصوصی و جامعه استارتآپی ایران، که پس از سالها تلاش، بخشی از اقتصاد خود را به فضای دیجیتال متکی کرده بود، اکنون در معرض تهدیدی وجودی قرار دارد. هزاران کسبوکار از فروشگاههای اینترنتی و مارکتآنلاینها گرفته تا فریلنسرها، تولیدکنندگان محتوا، برنامهنویسان و شرکتهای خدمات آنلاین، برای ارتباط با مشتریان، تامینکنندگان، بازارهای جهانی و حتی دریافت درآمد خود به اینترنت بینالملل وابستهاند.
شکاف عمیق و «حباب فیلتر»
به گفته تحلیلهای جامعهشناختی، اجرای اینترنت شدیداً محدود، تنها یک محدودیت فنی نیست، بلکه تحولی اجتماعی-فرهنگی را موجب میشود. این طرح با ایجاد حباب فیلتر ساختاری، دسترسی طبقات مختلف جامعه به اطلاعات را نابرابر میکند. گروهی محدود به منابع اطلاعاتی یکسان، رسمی و داخلی محدود میشوند، در حالی که گروهی دیگر به جریان آزاد اطلاعات جهانی دسترسی دارند. این امر به «دوپاره شدن تجربه زیسته» و شکلگیری دو نوع سواد رسانهای و ذائقه فرهنگی کاملاً متمایز میانجامد و در درازمدت، درک مشترک از واقعیت و انسجام اجتماعی را تضعیف میکند. همچنین، مشارکت فرهنگی و خلاقانه در عرصههای بینالمللی برای عموم مردم غیرممکن یا بسیار دشوار خواهد شد.
«امنیت ملی» و «حق دسترسی»
مسئولان دولتی و امنیتی، این محدودیتها را در چارچوب حفظ امنیت ملی و مقابله با اغتشاشات توجیه میکنند. سخنگوی دولت پیشتر اعلام کرده بود که این تصمیم یک تصمیم امنیتی بوده است و نه ترجیح دولت. در سوی دیگر، فعالان دیجیتال، قطع اینترنت را نقض حق دسترسی به اطلاعات میدانند. تضاد آشکاری نیز بین وعدههای وزارت ارتباطات برای بازگرداندن خدمات و تداوم محدودیتهای امنیتی وجود دارد که بر سردرگمی و بیاعتمادی عمومی میافزاید.
بنابراین گزارش، وضعیت کنونی اینترنت در ایران در یک تقاطع بحرانی قرار دارد. از یک سو، فشار اقتصادی ناشی از این محدودیتها روزبهروز غیرقابل تحملتر میشود و میتواند به نارضایتیهای گستردهتری دامن بزند. از سوی دیگر، به نظر میرسد تصمیمگیران کلیدی قصد عقبنشینی از مسیر ایجاد یک شبکه کنترلشده و شدیداً محدود را ندارند. اجرای کامل این طرح اما با چالشهای فنی، مالی (هزینههای سنگین جداسازی شبکه) و مقاومت کاربران مواجه است.
چشمانداز کوتاهمدت، حاکی از تداوم نوسان و ناپایداری در دسترسی است. وعده حل موضوع امروز یا فردا توسط مدیران در تقابل با هشدار عدم بازگشت اینترنت به شکل گذشته از سوی ناظران قرار دارد. در میانمدت، جامعه ایران احتمالاً باید خود را برای زندگی در یک جزیره دیجیتالی آماده کند؛ جایی که دسترسی به جهان بیرون به یک امتیاز طبقاتی تبدیل میشود و هزینههای اقتصادی و فرهنگی آن بر دوش اکثریت مردم خواهد بود. آینده فضای مجازی ایران، نه در اتصال که در انفصال هر چه بیشتر از شبکه جهانی و عمیقتر شدن شکاف داخلی تعریف میشود.