با فعال شدن مکانیسم ماشه توسط سه کشور اروپایی در ۲۸ اوت ۲۰۲۵، بحثهای گستردهای در مورد تأثیر آن بر اقتصاد ایران شکل گرفته است.
میار در این گزارش، بر اساس نظرات کارشناسان و دادههای مستند، به بررسی این موضوع میپردازد و نشان میدهد که ترسهای عمومی و دولتی از اسنپ بک ممکن است بیش از حد باشد، زیرا اقتصاد ایران پیشتر با تحریمهای شدیدتر سازگار شده است. در ادامه، به توضیح اسنپ بک، تأثیرات احتمالی، پاسخ به نگرانیها، و پیشنهادات عملی میپردازیم، بدون آنکه به جستجوی مقصر بپردازیم، زیرا اکنون زمان تمرکز بر راهحلهاست.
اسنپ بک چیست و چرا فعال شد؟
اسنپ بک یا مکانیسم ماشه، بخشی از قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت سازمان ملل است که در سال ۲۰۱۵ به عنوان بخشی از برجام تصویب شد. این مکانیسم اجازه میدهد هر یک از اعضای دائم شورای امنیت (یا کشورهای اروپایی امضاکننده) در صورت عدم پایبندی ایران به تعهدات هستهای، تحریمهای پیشین سازمان ملل را بدون امکان وتو بازگردانند. عبارت "مکانیسم ماشه فعال شد" به معنای آغاز یک فرآیند ۳۰ روزه است که در پایان آن، تحریمهایی مانند ممنوعیت تجارت تسلیحاتی، مسدودسازی داراییها و محدودیتهای موشکی بازمیگردد، مگر اینکه قطعنامهای جدید آن را متوقف کند.
سه کشور اروپایی (فرانسه، آلمان و انگلیس) این مکانیسم را با ادعای افزایش غنیسازی اورانیوم توسط ایران و عدم همکاری کامل با آژانس بینالمللی انرژی اتمی فعال کردند. این اقدام، که با استقبال آمریکا و اسرائیل همراه بود، در حالی رخ داد که مذاکرات برای احیای برجام متوقف شده و ایران بر توسعه برنامه هستهای خود تأکید دارد. با این حال، روسیه و چین این تصمیم را "غیرمسئولانه" خوانده اند و آن را مانعی برای دیپلماسی میدانند.
تأثیر اقتصادی اسنپ بک بر ایران؛ واقعگرایانه و نه فاجعهبار
واقعا اگر مکانیسم ماشه فعال شود چه میشود؟ نظرات کارشناسان نشان میدهد که تأثیر مستقیم اقتصادی ماشه بر ایران ممکن است محدود باشد. اقتصاد ایران از سال ۲۰۱۸، پس از خروج آمریکا از برجام، تحت تحریمهای یکجانبه آمریکا قرار گرفته و راههای جایگزینی برای تجارت یافته است. گزارشهایی از منابع ایرانی مانند تسنیم تأکید دارند که اقتصاد کشور برای مقابله با اسنپ بک آماده است و تأثیر آن بر تجارت نفتی و ارزی بسیار کم خواهد بود.
با این وجود، برخی تحلیلها به جنبههای غیرمستقیم اشاره میکنند؛ بازگشت تحریمهای سازمان ملل ممکن است فشار بر ریال را افزایش دهد و تورم انتظاری ایجاد کند اما این بیشتر روانشناختی است تا ساختاری. مثلاً، گزارشهای بینالمللی نشان میدهند که اسنپ بک میتواند درآمدهای نفتی را به طور غیرمستقیم کاهش دهد اما نه به اندازهای که اقتصاد را فلج کند، زیرا ایران وابستگی خود به اروپا را کاهش داده و بر آسیا تمرکز کرده است. کارشناسانی مانند کسانی که در واشنگتن انستیتو فعالیت میکنند، معتقدند که اگر چین تحریمها را نادیده بگیرد، تأثیر اقتصادی اسنپ بک "بیشتر صدا دارد تا عمل".
در جدول زیر، مقایسه تأثیرات احتمالی اسنپ بک با تحریمهای فعلی آمریکا آورده شده است:
جنبه اقتصادی | تحریمهای آمریکا (از ۲۰۱۸) | تأثیر احتمالی اسنپ بک (۲۰۲۵) | نظر کارشناسان |
|---|---|---|---|
صادرات نفت | کاهش به زیر ۱ میلیون بشکه در روز، اما دور زدن با چین | فشار غیرمستقیم، اما ادامه تجارت با آسیا | محدود، زیرا چین ۹۰% خریدار است |
ارزش ریال | نوسانات شدید (تا 100 هزار تومان هر دلار) | افزایش تورم انتظاری، اما نه فروپاشی | بیشتر روانشناختی |
تجارت خارجی | تمرکز بر روسیه و چین | محدودیتهای موشکی و تسلیحاتی اضافی | کمتأثیر، زیرا اقتصاد سازگار شده |
رشد اقتصادی | منفی در سالهای اولیه، اما بهبود تدریجی | کندی رشد، اما نه رکود عمیق | انعطافپذیری بالا |
بررسی ادعای عدم خرید نفت توسط چین
یکی از نگرانیهای رایج این است که آیا چین واقعاً نمیتواند نفت ایران را بخرد؟ این ادعا پایهای ندارد. چین، بزرگترین واردکننده نفت جهان، همچنان نفت ایران را علیرغم تحریمها خریداری میکند و در سال ۲۰۲۵، حدود ۸۰-۹۰ درصد صادرات نفت ایران به چین میرود. روشهایی مانند استفاده از کشتیهای سایه و انتقال دریایی اجازه میدهد این تجارت ادامه یابد، و چین نفت ایران را با تخفیف ۸ درصدی خریداری میکند. گزارشهای بلومبرگ و رویترز تأیید میکنند که بنادر چین همچنان نفت ایران را دریافت میکنند و این تجارت میلیاردها دلار برای ایران درآمدزایی کرده است.
پاسخ به نگرانیهای اقتصادی مردم، فعالان، مسئولان سیاسی و نظامی
نگرانیهای مردم از افزایش قیمتها و تورم قابل درک است اما دادهها نشان میدهد اقتصاد ایران در گذشته از تحریمهای مشابه عبور کرده است. فعالان اقتصادی نگران محدودیتهای تجاری هستند اما تمرکز بر بازارهای آسیایی میتواند این را جبران کند. مسئولان سیاسی و نظامی ممکن است از تحریمهای تسلیحاتی نگران باشند اما کارشناسان میگویند این تحریمها بیشتر نمادین هستند، زیرا ایران پیشتر راههای تأمین را یافته است. در نهایت، خب چه؟ ماشه که ۱۰۰ درصد فعال میشد و دولت ایران امید واهی داشت، حالا باید فعالانه به ماشه پاسخ داد و در چنین وضعیت اقتصادی نظام اقتصادی را از بحران و بلا مصون داشت.
پیشنهادات عملی برای دولت و فعالان اقتصادی
اکنون زمان پیدا کردن مقصر نیست، بلکه باید بدانیم در این زمان باید چه کرد. برای مصون ماندن از آثار مکانیسم ماشه:
- برای دولت: تنوعبخشی اقتصاد با کاهش وابستگی به نفت، تقویت روابط با چین و روسیه و سرمایهگذاری در صنایع داخلی مانند کشاورزی و فناوری. همچنین، مذاکرات دیپلماتیک برای جلوگیری از تشدید و حمایت از ذخایر ارزی برای کنترل نوسانات.
- برای فعالان اقتصادی: تمرکز بر صادرات غیرنفتی، استفاده از ارزهای جایگزین مانند یوان و سرمایهگذاری در بازارهای منطقهای. همچنین، مدیریت ریسک با تنوع شرکا تجاری.
ایران واقعا چه کارهایی باید در این دوران بکند؟ تمرکز بر اصلاحات داخلی، مانند بهبود شفافیت مالی و کاهش فساد، میتواند اقتصاد را مقاومتر کند. در نهایت، این وضعیت فرصتی برای بازنگری سیاستهای اقتصادی است تا ایران از وابستگی به غرب رهایی یابد.