دونالد ترامپ در سخنرانی ریاض با ارائه «شاخه زیتون» دیپلماتیک پیشنهاد لغو محدود تحریم‌ها را داد، نه همه آن‌ها و هم‌زمان تهدید به تشدید «فشار حداکثری» کرد؛ این رویکرد چماق و هویج می‌خواهد تهران را وادار به امتیازدهی کند. عربستان نیز هم‌سو با آمریکا و اسرائیل عمل می‌کند تا موقعیت خود را در مقابل تهران مستحکم کند، از منظر اقتصادی، سه سناریوی اصلی پیش‌روی فعالان اقتصادی است: بن‌بست با ادامه تحریم‌ها، توافق حداقلی با رفع برخی تحریم‌ها، توافق جامع با لغو گسترده تحریم‌ها.

در تاریخ ۱۳ مه ۲۰۲۵، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، در سخنرانی خود در ریاض به ایران پیشنهادی دیپلماتیک ارائه داد و از آمادگی برای کاهش محدود تحریم‌ها سخن گفت اما همزمان تهدید کرد که در صورت عدم تمایل تهران به مذاکره، سیاست "فشار حداکثری" خود را تشدید خواهد کرد. این رویکرد دوگانه—معروف به استراتژی "چماق و هویج"—اقتصاد ایران را در موقعیتی حساس قرار داده و پیامدهای مهمی برای بازیگران اقتصادی داخل و خارج از کشور به همراه دارد. عربستان سعودی نیز، که همسو با منافع آمریکا و اسرائیل عمل می‌کند، تلاش دارد جایگاه منطقه‌ای خود را در برابر ایران تقویت کند. این گزارش به تحلیل سناریوهای اقتصادی پیش‌رو پرداخته و توصیه‌های عملی برای بازیگران اقتصادی ارائه می‌دهد.  

پیشنهاد دیپلماتیک ترامپ: یک پیشنهاد محدود

ترامپ در سخنرانی خود در ریاض اعلام کرد که حاضر است برخی تحریم‌ها را به‌عنوان نشانه‌ای از حسن نیت کاهش دهد اما این پیشنهاد شامل لغو کامل تحریم‌ها، به‌ویژه در بخش‌های نفت و بانکداری، نمی‌شود. بر اساس گزارش‌های پولیتیکو و سی‌ان‌ان، او تأکید کرد که ایران باید برای مذاکره درباره برنامه هسته‌ای خود به میز گفت‌وگو بازگردد، در غیر این صورت با فشار اقتصادی بیشتری مواجه خواهد شد. به نظر می‌رسد تحریم‌هایی که قرار است کاهش یابند، به بخش‌های غیرنفتی محدود شوند، زیرا آمریکا قصد دارد اهرم فشار خود بر منابع اصلی درآمدی ایران—یعنی صادرات نفت و دسترسی به نظام بانکی بین‌المللی—را حفظ کند.  

این رویکرد نشان‌دهنده استراتژی واشنگتن برای تضعیف اقتصاد ایران بدون کنار گذاشتن ابزارهای فشار است اما ایران بر لغو کامل تحریم‌ها اصرار دارد و خط قرمز خود را غنی‌سازی اورانیوم اعلام کرده است، که این موضوع احتمال دستیابی به توافقی جامع را کاهش می‌دهد.  

نقش استراتژیک عربستان سعودی

عربستان سعودی در این معادلات ژئوپلیتیک نقش مهمی ایفا می‌کند. این کشور که از نفوذ منطقه‌ای ایران نگران است، با آمریکا و اسرائیل هم‌راستا شده تا جلوی جاه‌طلبی‌های تهران را بگیرد. گزارش‌های اخیر نیویورک تایمز نشان می‌دهند که ریاض از مذاکرات هسته‌ای آمریکا و ایران حمایت می‌کند تا توان هسته‌ای ایران را محدود کند اما همزمان منافع استراتژیک خود را نیز دنبال می‌کند. همچنین، تعاملات دیپلماتیک عربستان با ایران، طبق گزارش شورای آتلانتیک، نشان‌دهنده تلاش این کشور برای کاهش تنش‌ها و حفظ برتری منطقه‌ای است.  

سناریوهای اقتصادی و توصیه‌ها

تحولات دیپلماتیک کنونی سه سناریوی اصلی را برای اقتصاد ایران رقم می‌زند که هر یک پیامدها و توصیه‌های خاص خود را دارند:  

1. ادامه بن‌بست (احتمال: ۴۰٪)  

   • ویژگی‌ها: تداوم تحریم‌های نفتی و بانکی، نوسانات شدید ارزی، و محدودیت در دسترسی به تأمین مالی بین‌المللی 
   • توصیه‌ها:  
     • تنوع‌بخشی به صادرات غیرنفتی (مانند کشاورزی و پتروشیمی) برای کاهش وابستگی به درآمد نفتی.
     • افزایش ذخایر نقدینگی داخلی به‌صورت ریال و ارزهای خارجی
     • استفاده از بازارهای همسایه و چین برای تجارت تهاتری و کانال‌های مالی جایگزین

2. توافق حداقلی (احتمال: ۴۰٪)  

   • ویژگی‌ها: کاهش محدود تحریم‌ها، عمدتاً در بخش‌های غیرنفتی، با پذیرش محدودیت‌های جزئی در غنی‌سازی هسته‌ای توسط ایران
   • توصیه‌ها:  
     • بازسازی روابط با بانک‌ها و شرکت‌های بیمه بین‌المللی برای تسهیل تجارت
     • جذب سرمایه‌گذاری‌های مشترک با شرکت‌های آسیایی و اروپای شرقی
     • تقویت زیرساخت‌های صادراتی برای بهره‌برداری از شرایط تجاری بهبودیافته

3. توافق جامع (احتمال: ۲۰٪)  

   • ویژگی‌ها: لغو گسترده تحریم‌های نفتی، بانکی و ثانویه، با حفظ حق غنی‌سازی ایران تحت نظارت بین‌المللی
   • توصیه‌ها:  
     • آماده‌سازی بازارهای سرمایه برای ورود حجم بالای سرمایه‌گذاری خارجی
     • برنامه‌ریزی برای افزایش سریع تولید نفت به سطوح پیش از تحریم‌ها
     • توسعه صنایع پایین‌دستی نفت و گاز با دسترسی به فناوری‌های پیشرفته

گزینه‌های نظامی و ثبات منطقه‌ای

ترامپ در سخنرانی خود در ریاض به‌طور صریح از اقدام نظامی سخن نگفت اما تأکید کرد که "همه گزینه‌ها روی میز است". این موضع، همراه با نگرانی‌های اسرائیل از برنامه هسته‌ای ایران، احتمال تشدید نظامی را به‌عنوان گزینه‌ای دور اما ممکن مطرح می‌کند. با این حال، تمرکز فعلی بیشتر بر فشار اقتصادی است تا رویارویی مستقیم.  

نتیجه‌گیری و چشم‌انداز

محتمل‌ترین سناریوها—ادامه بن‌بست یا توافق حداقلی—بازیگران اقتصادی را ملزم به اتخاذ استراتژی‌های انعطاف‌پذیر می‌کند که هم تحریم‌های طولانی‌مدت و هم کاهش احتمالی جزئی آنها را در نظر بگیرد. توافق جامع، اگرچه مطلوب است، به دلیل مواضع سخت‌گیرانه آمریکا و ایران کمتر محتمل به نظر می‌رسد. بازیگران اقتصادی باید برای نوسانات آماده شوند و در عین حال خود را برای بهره‌برداری از فرصت‌ها در صورت دستیابی به توافقی بزرگ‌تر مهیا کنند. تضمین‌های قانونی و عملی از سوی آمریکا و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی (IAEA) برای هر راه‌حل پایداری ضروری خواهد بود.  

جدول خلاصه سناریوها و توصیه‌ها