مذاکرات جاری بین ایران و ایالات متحده، که از اوایل امسال با میانجیگری عمان از سر گرفته شده، تلاشی برای حل مناقشهای طولانیمدت بر سر برنامه هستهای ایران است.
به گزارش میار، روابط ایران و ایالات متحده در قرن نوزدهم با دیدگاه مثبت ایران به آمریکا به عنوان قدرتی غیراستعماری آغاز شد اما کودتای 1953 که با حمایت سیا و امآی۶ برای سرنگونی دولت مصدق انجام شد، نقطه عطفی در ایجاد بیاعتمادی بود. پس از انقلاب اسلامی 1979 و بحران گروگانگیری، روابط دیپلماتیک در سال 1980 قطع شد.
برنامه هستهای ایران، که در دهه 1950 با حمایت آمریکا تحت برنامه "اتم برای صلح" آغاز شد، پس از افشای تأسیسات مخفی در سال 2002 به مناقشهای بینالمللی تبدیل شد. ایران همواره بر صلحآمیز بودن برنامه خود تأکید کرده است. تلاشهای دیپلماتیک گذشته، بهویژه برجام (JCPOA) در 14 ژوئیه 2015، سطح غنیسازی ایران را محدود کرد اما خروج آمریکا در 8 مه 2018 تحت دولت ترامپ، تنشها را افزایش داد و ایران را به عبور از محدودیتهای برجام سوق داد.
ضرورتهای آمریکا
ایالات متحده به دنبال جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای و کسب پیروزی دیپلماتیک است. افزایش حضور نظامی آمریکا در خاورمیانه و چرخه انتخابات ریاستجمهوری نیز بر جدیت این مذاکرات تأثیر دارد.
میانجیگری عمان: پلی برای گفتگو
عمان با سابقهای طولانی در میانجیگری، از جمله میزبانی مذاکرات محرمانه در سال 2013 که به برجام منجر شد، به عنوان واسطهای بیطرف عمل میکند. نزدیکی جغرافیایی و سیاست خارجی مستقل عمان، آن را به گزینهای جذاب برای هر دو طرف تبدیل کرده است. این نقش با اصول اسلامی اباضی عمان، که بر گفتگو تأکید دارد، همخوانی دارد.
پویاییهای منطقهای: نگرانیهای اسرائیل و نقش عربستان
اسرائیل، به رهبری نتانیاهو، هرگونه توافق را که برنامه هستهای ایران را کاملاً متوقف نکند، رد میکند. عربستان سعودی نیز با پیشنهاد میانجیگری به دنبال کاهش تنشها و جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای است.
جریانات اقتصادی: واکنش ریال
ارزش ریال ایران در اوایل 2025 به بیش از یک میلیون در برابر دلار سقوط کرد اما با آغاز مذاکرات به حدود 800,000 و سپس 818,500 بهبود یافت. این نوسانات با تاریخچه حساسیت ریال به تحولات دیپلماتیک همخوانی دارد.
گاهشماری رویدادها
تاریخ | شرح رویداد |
14 ژوئیه 2015 | امضای برجام |
8 مه 2018 | خروج آمریکا از برجام |
مارس 2025 | نامه ترامپ به رهبر ایران برای مذاکرات |
12 آوریل 2025 | دور اول مذاکرات در مسقط، عمان |
19 آوریل 2025 | دور دوم مذاکرات در رم، ایتالیا |
26 آوریل 2025 | دور سوم مذاکرات در مسقط، عمان |
2 مه 2025 | دیدار احتمالی با کشورهای اروپایی در رم |
سناریوهای پیش رو
- توافق موفقیتآمیز: توافقی جامع که برنامه هستهای ایران را محدود و تحریمها را لغو میکند. احتمال: کم تا متوسط.
- توافق موقت: محدودیتهای موقت در ازای رفع بخشی از تحریمها. احتمال: متوسط تا زیاد.
- بنبست: مذاکرات بدون پیشرفت ادامه مییابد. احتمال: زیاد.
- فروپاشی مذاکرات: اختلافات یا عوامل خارجی مذاکرات را متوقف میکند. احتمال: متوسط.
بنابراین گزارش، مذاکرات ایران و آمریکا در سال 2025 تحت تأثیر پیچیدگیهای تاریخی، فشارهای اقتصادی و پویاییهای منطقهای قرار دارد. نقش عمان به عنوان میانجی بیطرف، فرصتی برای پیشرفت فراهم کرده است اما موفقیت به اراده سیاسی هر دو طرف بستگی دارد.