این گزارش به بررسی الگوهای تکراری در حوادث فاجعهبار در ایران و واکنش نهادهای مسئول به این حوادث میپردازد. با تحلیل آتشسوزی اخیر در بندر شهید رجایی در فروردین 1404 و مقایسه آن با مجموعهای از فجایع مشابه در دهههای گذشته، این گزارش نشان میدهد که نظارت ضعیف نهادهای مسئول، بیتوجهی به استانداردهای ایمنی و واکنشهای عمدتاً واکنشی و نه پیشگیرانه از سوی دولت، از عوامل اصلی تکرار این حوادث هستند. این گزارش همچنین فقدان شفافیت در پیگیری قانونی و جبران خسارات را به عنوان عوامل کاهشدهنده اعتماد عمومی شناسایی میکند. در نهایت، با مقایسه وضعیت ایران با استانداردهای بینالمللی و بررسی چالشهای موجود در نظام مدیریت بحران کشور، مجموعهای از پیشنهادات جامع برای ارتقای آمادگی، پاسخگویی، مسئولیتپذیری و پیشگیری از حوادث مشابه ارائه میشود.
به گزارش میار، آتشسوزی اخیر در بندر شهید رجایی در استان هرمزگان، که به عنوان یکی از بزرگترین بنادر خاورمیانه شناخته میشود، نگرانیهای جدی را در مورد مدیریت بحران، نظارت بر اماکن حساس و تواناییهای پاسخگویی دولت به حوادث غیرمنتظره مطرح کرده است. این حادثه که در بعد از ظهر روز شنبه 6 اردیبهشت 1404 رخ داد، ناشی از انفجار در محوطه اسکله بود. علت اصلی این انفجار هنوز در دست بررسی است اما گزارشهای اولیه حاکی از آن است که ممکن است ناشی از انفجار یک مخزن سوخت یا مواد قابل اشتعال در کانتینرها بوده باشد. این رویداد منجر به خسارات مالی قابل توجهی در بندر شد و عملیات دریایی و بندری به طور موقت متوقف شد. در ساعات اولیه پس از حادثه، آمارهای متفاوتی از تلفات و مصدومان منتشر شد. وزیر کشور با حضور در محل حادثه بر اعلام علت دقیق حادثه و برخورد با مقصران تاکید کرد و از شهروندان خواست به شایعات توجه نکنند. استاندار هرمزگان نیز با رد فرضیه خرابکاری، بر ضعف ایمنی داخلی و سوءمدیریت به عنوان عوامل احتمالی تاکید کرد. این حادثه در بندر شهید رجایی که نقش حیاتی در تجارت دریایی ایران دارد و نزدیک به 80 درصد از کل محمولههای تجاری کشور از طریق آن صادر یا وارد میشوند، اهمیت ویژهای مییابد. وقوع این آتشسوزی فرصت مناسبی را فراهم میکند تا الگوهای تکراری در واکنش نهادها به فجایع مشابه در گذشته مورد تحلیل قرار گیرد. بررسی واکنشهای اولیه، پیگیریهای قضایی، پوشش رسانهای و جبران خسارات در این حادثه میتواند نشاندهنده نقاط قوت و ضعف نظام مدیریت بحران در ایران باشد و زمینه را برای مقایسه با حوادث پیشین و استانداردهای بینالمللی مهیا سازد.
تحلیل تاریخی حوادث فاجعهبار در ایران
فروریزش ساختمان پلاسکو، تهران (بهمن 1396): آتشسوزی و فروریزش ساختمان پلاسکو، یک مرکز تجاری مهم در تهران، صبح روز پنجشنبه 30 دی 1395 (مطابق با 19 ژانویه 2017) رخ داد. این ساختمان 17 طبقه پس از حدود 3.5 ساعت سوختن به طور کامل فروریخت. در این حادثه 22 نفر از جمله 16 آتشنشان جان باختند و 235 نفر مصدوم شدند. تلاش برای آواربرداری حدود 9 روز به طول انجامید. در مورد علت حادثه گمانهزنیهای مختلفی مطرح شد، از جمله اتصال سیمهای برق و روشن بودن گاز پیکنیکی به عنوان عوامل احتمالی شروع آتشسوزی. مقامات دولتی از جمله رئیسجمهور وقت دستور تشکیل هیئت ویژه گزارش ملی بررسی حادثه ساختمان پلاسکو را صادر کردند. با این حال، سرپرست دادسرای امور جنایی تهران عمدی بودن حادثه را رد کرد و وزیر اطلاعات نیز اعلام کرد هیچ نشانهای از تروریستی بودن در دست نیست. این حادثه نشاندهنده کمبود نظارت بر سازههای قدیمی و عدم رعایت موازین ایمنی در ساختمانهای شهر تهران بود.
انفجار قطار طبس (اردیبهشت 1383) انفجار مهیب قطار باری در نزدیکی ایستگاه خیام در 17 کیلومتری نیشابور در ساعت 4:45 بامداد روز 29 بهمن 1382 (مطابق با 18 فوریه 2004) رخ داد. این حادثه زمانی اتفاق افتاد که 51 واگن باری حامل مواد سوختی، پنبه، گوگرد و کود نیترات آمونیوم از ایستگاه ابومسلم به راه افتاده و پس از طی حدود 20 کیلومتر از ریل خارج شده و با یک لوکوموتیو متوقف شده در ایستگاه خیام برخورد کردند که منجر به آتشسوزی و سپس انفجاری عظیم شد. این انفجار که قدرت آن معادل 180 تن TNT تخمین زده شده است، منجر به کشته شدن حدود 300 نفر از جمله تعدادی از نیروهای امدادی و مسئولان محلی شد و بیش از 460 نفر نیز مجروح شدند. علت اصلی این حادثه، فرار واگنها به دلیل نبستن ترمز دستی به طور صحیح و سهلانگاری در قرار دادن کفش خط اعلام شد. این حادثه بزرگترین سانحه ریلی در تاریخ ایران به شمار میرود و نشاندهنده نقص در خطوط ریلی و اهمال در نگهداری تجهیزات و همچنین عدم رعایت نکات ایمنی در حمل مواد خطرناک بود.
ریزش ساختمان متروپل آبادان (اردیبهشت 1400): بخشی از ساختمان در حال ساخت متروپل در آبادان در ظهر روز دوشنبه 2 خرداد 1401 (مطابق با 23 مه 2022) به طور ناگهانی فرو ریخت. در این حادثه 41 نفر یا 43 نفر کشته و 37 نفر مصدوم شدند. علت این حادثه خرابی سازهای ناشی از ساخت و سازهای غیرمجاز و فساد گزارش شده است. مهندس ناظر پروژه بارها در مورد مشکلات سازهای و عدم ایمنی ساختمان به شهرداری و مالک هشدار داده بود اما این هشدارها نادیده گرفته شد. پس از وقوع حادثه، تعدادی از مسئولان شهرداری و ناظران پروژه بازداشت شدند. این حادثه نشاندهنده ضعف شدید در نظارت بر ساخت و سازها و همچنین وجود فساد در صدور مجوزها و اجرای پروژهها بود.
ریزش معادن: بررسیها نشان میدهد که حوادث مشابه در معادن ایران الگوهای مشخصی دارند. به عنوان مثال، انفجار معدن زغال سنگ یورت در استان گلستان در اردیبهشت 1396 منجر به کشته شدن 43 نفر شد. همچنین در شهریور 1403، انفجار در معدن زغال سنگ معدنجوی طبس بیش از 30 کشته برجای گذاشت. علت اصلی این حوادث اغلب نقص فنی و بیتوجهی به استانداردهای ایمنی گزارش شده است. بررسی حوادث معدنی در دهه 90 شمسی نشان میدهد که با وجود رشد تعداد معادن و شاغلان، حوادث شغلی و تعداد فوتیها در معادن همچنان قابل توجه بوده است.
الگوهای واکنش نهادی به فجایع
واکنش اولیه و مدیریت بحران: در اکثر موارد، واکنش اولیه نهادهای مسئول در ایران به حوادث فاجعهبار شامل اعلام تسلیت مقامات و تأکید بر تحقیق و تعیین مسببان بوده است به عنوان مثال، پس از آتشسوزی بندر شهید رجایی، وزیر کشور و استاندار هرمزگان در محل حادثه حضور یافتند و بر پیگیری موضوع و برخورد با مقصران تاکید کردند. همچنین دستور تشکیل کمیته بررسی علل حادثه صادر شد. در حادثه پلاسکو نیز رئیسجمهور وقت دستور تشکیل هیئت ویژه گزارش ملی را صادر کرد. با این حال، عملیات امداد و نجات اغلب به دلیل نبود برنامههای استاندارد مواجهه با بحران ضعیف گزارش شده است. به عنوان مثال، در انفجار قطار طبس، تأخیر در رسیدن نیروهای امدادی به دلیل دوری از شهرهای بزرگ منجر به افزایش تلفات شد. همچنین، گزارشها حاکی از آن است که در حادثه ساختمان متروپل، با وجود تلاشهای امدادگران، سرعت آواربرداری مورد انتقاد قرار گرفت. چالشهای موجود در مدیریت بحران کشور شامل نبود برنامه منسجم و جامع، کمبود کارشناس در سازمانهای مدیریت بحران و ضعف در هماهنگی بینسازمانی از جمله مواردی است که بر واکنش اولیه و مدیریت بحران تأثیر میگذارد.
تعقیب قضایی و برخورد با مسببان: در بیشتر موارد، اتهامات در حوادث فاجعهبار در ایران به افراد یا نهادهای محلی اختصاص یافته اما مسئولان بالادستی اغلب بدون پیگرد قانونی ماندهاند. به عنوان مثال، در حادثه پلاسکو، تنها چند مدیر محلی تحت تعقیب قرار گرفتند اما سوالاتی درباره نقش شهرداری و وزارت کشور معلق ماند. با این حال، در مورد حادثه پلاسکو، پس از گذشت هفت سال، حکم محکومیت 35 نفر از مقصران در دادگاه تجدید نظر تأیید شد. در مورد آتشسوزی بندر شهید رجایی نیز دادستان کل کشور دستور پیگیری ویژه و برخورد قاطع با عاملان احتمالی را صادر کرده است. رئیس کل دادگستری استان هرمزگان نیز از تشکیل کمیسیونهایی برای تعیین علت حادثه و قصور احتمالی مدیران خبر داده است. این نشان میدهد که در برخی موارد، تلاشهایی برای پیگیری قضایی صورت میگیرد اما میزان و سرعت این پیگیریها ممکن است کافی نباشد.
پوشش رسانهای و شفافیت: پوشش رسانهای حوادث فاجعهبار در ایران اغلب به تصاویر فوریتی و گزارشهای اولیه محدود شده است. بررسیها نشان میدهد که رسانههای ایرانی در پوشش حوادث با چالشهایی روبرو هستند و ممکن است ملاحظات و محدودیتهایی در انتشار اطلاعات دقیق و بهموقع وجود داشته باشد. فقدان شفافیت در اطلاعرسانی و پیگیری قانونی میتواند منجر به کاهش اعتماد عمومی شود.
جبران خسارات و دیه: در تمامی موارد حوادث فاجعهبار در ایران، خسارات مالی معمولاً با پرداخت بیمه یا کمکهای دولتی جبران شده است. به عنوان مثال، پس از آتشسوزی بندر شهید رجایی، رئیس کل دادگستری استان هرمزگان از موافقت شرکتهای بیمه برای پرداخت دیه جانباختگان ظرف 48 ساعت خبر داد. در حادثه پلاسکو نیز بیش از 320 میلیارد ریال خسارت از سوی شرکتهای بیمه به زیاندیدگان پرداخت شد. با این حال، سوالاتی درباره عدالت توزیع منابع و مبالغ دیه وجود دارد. به عنوان مثال، در ریزش معدن خراسان، بیمهها بیشتر به بازماندگان تعلق گرفت اما پیگیری حقوق کارگران بیبیمه ضعیف بود. بررسیها نشان میدهد که نظام حقوقی ایران در زمینه جبران خسارات، بهویژه خسارات معنوی و منافع از دست رفته، با چالشهایی روبرو است.
آیا تمهیدات جدی برای جلوگیری از تکرار وجود داشته؟
بررسیها نشان میدهد که اقدامات اصلاحی پس از حوادث فاجعهبار در ایران اغلب نمادین بوده و منجر به تغییرات ساختاری اساسی نشده است. در بخش معادن، با وجود چندین حادثه بزرگ در دهههای گذشته، تغییرات ساختاری مشهودی در قوانین ایمنی معادن رخ نداده است. در بخش ساختمانها، هیچ برنامه ملی جامعی برای بازسازی سازههای فرسوده یا اجرای سختگیرانهتر قوانین ساختمانی وجود ندارد. حادثه ساختمان متروپل آبادان، که در سال 1401 رخ داد، نشان داد که با وجود هشدارهای قبلی در مورد ناایمن بودن ساختمان، اقدام جدی برای جلوگیری از فاجعه صورت نگرفته است. در بخش حمل و نقل نیز در پی انفجار قطار طبس، تنها بهروزرسانی تجهیزات خطوط ریلی انجام شد اما نظارت مستقل اعمال نشد. حادثه انفجار قطار نیشابور در سال 1382 نیز نمونهای از حوادثی است که با وجود تلفات سنگین، گزارش جامعی در مورد علل آن منتشر نشده و مسئولیت آن به طور کامل مشخص نشده است. این موارد نشان میدهد که نظام مدیریت بحران در ایران در زمینه پیشگیری و اجرای اقدامات اصلاحی با چالشهای جدی روبرو است.
مقایسه با استانداردهای بینالمللی
در کشورهای توسعهیافته مانند ژاپن یا آلمان، حوادث مشابه منجر به واکنشهای بسیار جدیتری میشود. به عنوان مثال، پس از فاجعه قطار سریعالسیر اسپانیا در سال 2013، مدیرعامل شرکت راهآهن استعفا داد و قوانین ترافیکی اصلاح شدند. در ایران، هیچ مورد استعفای دستهجمعی مسئولان پس از حوادث بزرگ گزارش نشده است. این تفاوت در واکنشها میتواند نشاندهنده تفاوت در فرهنگ مسئولیتپذیری و نظام پاسخگویی در ایران و کشورهای توسعهیافته باشد. بررسیها نشان میدهد که ایران در زمینه مدیریت بحران با چالشهای متعددی از جمله ضعف هماهنگی بین نهادها، کمبود برنامهریزی بلندمدت و ضعف در پشتیبانی روبرو است. در حالی که برخی کشورها دارای ساختارهای مستقل و قدرتمند برای مدیریت بحران و نظارت بر ایمنی هستند، در ایران سازمان مدیریت بحران زیر نظر وزارت کشور فعالیت میکند. مقایسه نظام مدیریت بحران ایران با استانداردهای بینالمللی میتواند به شناسایی نقاط ضعف و ارائه راهکارهایی برای بهبود آن کمک کند.
نتیجهگیری و پیشنهادات
استنتاجات کلیدی:
نظارت ضعیف نهادهای مسئول و بیتوجهی به استانداردهای ایمنی از عوامل اصلی تکرار فجایع در ایران است. بررسی حوادث مختلف از جمله پلاسکو، متروپل و معادن نشاندهنده عدم رعایت کافی مقررات ایمنی و ضعف در نظارت بر اجرای آنها است.
واکنشهای دولت معمولاً واکنشی و نه پیشگیرانه هستند. در بیشتر موارد، پس از وقوع حادثه اقداماتی صورت میگیرد اما تلاش کافی برای پیشگیری از وقوع حوادث مشابه انجام نمیشود.
فقدان شفافیت در پیگرد قانونی و جبران خسارات اعتماد عمومی را کاهش میدهد. ابهامات در مورد علل وقوع حوادث، روند تحقیقات و نحوه پرداخت خسارات میتواند منجر به بیاعتمادی مردم به نهادهای مسئول شود.
پیشنهادات:
ایجاد یک سازمان مستقل نظارت بر اماکن حساس (معادن، تأسیسات نفتی، سازههای عمومی). این سازمان باید دارای اختیارات کافی برای بازرسی، اعمال مقررات و پیگیری تخلفات باشد و از استقلال کامل در عملکرد خود برخوردار باشد.
تصویب قانونی الزامآور برای عمومی کردن نتایج تحقیقات پس از حوادث. شفافیت در اعلام علل وقوع حوادث و شناسایی مقصران میتواند به افزایش اعتماد عمومی و جلوگیری از تکرار حوادث مشابه کمک کند.
تقویت نظام بیمهای برای پوشش عدالتمندانه خسارات جانی. باید اطمینان حاصل شود که تمامی افراد، از جمله کارگران غیررسمی و آسیبدیدگان فاقد پوشش بیمهای، از حمایتهای مالی مناسب در زمان بروز حوادث برخوردار شوند.
مقایسه مطالعات بینالمللی در مدیریت بحران و اجرای الگوهای موفق. بررسی تجربیات کشورهای موفق در مدیریت بحران و اقتباس از الگوهای آنها میتواند به بهبود عملکرد نظام مدیریت بحران در ایران کمک کند.
تقویت هماهنگی و ارتباط بین سازمانهای مسئول در مدیریت بحران از طریق ایجاد کمیتههای مشترک، برگزاری تمرینهای منظم و تدوین پروتکلهای ارتباطی یکپارچه.
سرمایهگذاری در زیرساختهای مدیریت بحران و استفاده از فناوریهای نوین برای پیشبینی، هشدار زودهنگام و واکنش سریع به حوادث.
ارتقای فرهنگ ایمنی و آمادگی در جامعه از طریق آموزشهای عمومی، برگزاری مانورها و اطلاعرسانی مستمر در مورد خطرات احتمالی و نحوه مقابله با آنها.
بازنگری و تقویت قوانین و مقررات مربوط به ایمنی و ساخت و ساز و اطمینان از اجرای دقیق آنها با اعمال نظارتهای مستمر و مجازاتهای بازدارنده برای متخلفان.